आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
पृथिवी देश इत्युक्त: काल: स च न दृश्यते । अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ ध्यायते यच्च तत्तथा
bhīṣma uvāca | pṛthivī deśa ity uktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate | abhipretārthasiddhyarthaṃ dhyāyate yac ca tat tathā | kāṣṭhāḥ kalā muhurtaṃ dinaṃ rātriḥ lavaḥ māsaḥ pakṣaḥ ṣaḍṛtavaḥ saṃvatsaraḥ kalpaś ca—ime ‘kāla’ iti kathyante; pṛthivī tu ‘deśa’ ity ucyate | eteṣu deśasya tu darśanaṃ bhavati, kālas tu na dṛśyate | iṣṭamanorathasiddhaye yaṃ deśaṃ kālaṃ ca upayoginaṃ manyamānaḥ vicārayati, taṃ yathāvat grahītavyam |
Бхишма сказал: «Земля называется “местом” (deśa), а время (kāla) так именуется — но времени не увидеть. О времени говорят через его меры: kāṣṭhā, kalā, muhūrta, день и ночь, lava, месяц, половина месяца, шесть времён года, год и кальпа — это и зовётся “временем”; а земля — “местом”. Из этих двух место видно, а время — нет. Потому, чтобы исполнить задуманное, следует верно постичь и избрать то место и то время, которые после размышления окажутся поистине подходящими.»
भीष्म उवाच
Bhishma teaches that ‘place’ is directly perceptible but ‘time’ is grasped through its conventional measures; therefore, to succeed in any intended undertaking, one must thoughtfully select and correctly understand the appropriate place and time.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and conduct, Bhishma continues his didactic discourse, defining ‘deśa’ (place) and ‘kāla’ (time), listing time-units, and advising careful discernment of the proper context (where and when) for action.