Shloka 23
Aśvatthāmā’s Stuti of Rudra and Śiva’s Empowerment (सौप्तिकपर्व, अध्याय ७)
पाणिकर्णा: सहस्राक्षास्तथैव च महोदरा: । निर्मासा: काकवकत्राश्ष श्येनवक्त्राक्ष भारत,ज्वालाकेशाश्र राजेन्द्र ज्वलद्रोमचतुर्भुजा: । मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप राजेन्द्र! उनके केश भी अग्नि-शिखाके समान प्रतीत होते थे। उनका रोम-रोम प्रज्वलित हो रहा था। उन सबके चार भुजाएँ थीं। नरेश्वर! कितने ही गणोंके मुख भेड़ों और बकरोंके समान थे
sañjaya uvāca |
pāṇikarṇāḥ sahasrākṣās tathaiva ca mahodarāḥ |
nirmāsāḥ kākavaktrāś ca śyenavaktrākṣa bhārata |
jvālākēśāś ca rājendra jvaladromacaturbhujāḥ |
meṣavaktrās tathaivānye tathā chāgamukhā nṛpa ||
Санджая сказал: «О Бхарата, были там полчища, у которых руки служили ушами; были и тысячеглазые, и с огромными чревами. Одни были без плоти; одни — с вороньими лицами; другие — с лицом и глазами, как у ястреба. О царь, их волосы пылали, словно языки огня; каждый волосок на теле казался объятым пламенем. Все они были четырёхрукими. И, о владыка, многие другие имели лица баранов, а также лица козлов.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses grotesque, inhuman imagery to mark the moral inversion of the night slaughter: when violence breaks the codes of righteous warfare, the world is portrayed as filled with ominous, demonic signs. The ethical undertone is that adharma-driven acts invite भय (terror), अशुभ-लक्षण (ill omens), and karmic consequence.
Sañjaya is reporting to Dhṛtarāṣṭra the dreadful sights associated with the Sauptika episode—terrifying hosts with unnatural forms (many-eyed, fleshless, bird- and animal-faced, flaming-haired, four-armed) appearing amid the night-time violence, heightening the sense of doom surrounding the massacre in the sleeping camp.