Shloka 27
Śiśupāla-vākya: Bhīṣma-nindā and the ‘Haṃsa’ Exemplum (शिशुपालवाक्यम् — भीष्मनिन्दा, हंसदृष्टान्तः)
अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री छन्दसां मुखम् । राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्,सूर्य, चन्द्रमा, नक्षत्र, ग्रह, दिशा और विदिशा सब उन्हींमें स्थित हैं। जैसे वेदोंमें अनिनिहोत्रकर्म, हन््दोंमें गायत्री, मनुष्योंमें राजा, नदियों (जलाशयों)-में समुद्र, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा, तेजोमय पदार्थोंमें सूर्य, पर्वतोंमें मेरु और पक्षियोंमें गरुड श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार देवलोकसहित सम्पूर्ण लोकोंमें ऊपर-नीचे, दायें-बायें, जितने भी जगत्के आश्रय हैं, उन सबमें भगवान् श्रीकृष्ण ही श्रेष्ठ हैं
agnihotramukhā vedā gāyatrī chandasāṃ mukham | rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham | sūryaś candramā nakṣatrāṇi grahā diśaś ca vidiśaś ca sarvaṃ teṣu pratiṣṭhitam | yathā vedeṣu agnihotram, chandaḥsu gāyatrī, manuṣyeṣu rājā, nadīṣu sāgaraḥ, nakṣatreṣu candramāḥ, tejasviṣu sūryaḥ, parvateṣu meruḥ, pakṣiṣu garuḍaḥ śreṣṭhaḥ, tathā devalokasahiteṣu sarvalokeṣu ūrdhva-adhaḥ dakṣiṇa-vāma yāvat jagadāśrayāḥ santi teṣu sarveṣu bhagavān śrīkṛṣṇa eva śreṣṭhaḥ |
Бхишма сказал: «Среди ведических деяний Агнихотра — главнейший обряд; среди размеров — Гаятри главнейшая. Среди людей царь — глава; среди рек и вод — океан глава. Солнце и Луна, созвездия и планеты, стороны света и промежуточные направления — всё утверждено в этом космическом порядке. Как Агнихотра среди ведических действий, Гаятри среди размеров, царь среди людей, океан среди вод, Луна среди звёзд, Солнце среди светил, Меру среди гор и Гаруда среди птиц почитаются высшими — так и во всех мирах вместе с миром богов, среди всякой опоры бытия во всех направлениях, один лишь Бхагаван Шри Кришна — высший».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse uses a chain of ‘foremost among’ examples (Agnihotra, Gāyatrī, king, ocean, moon, sun, Meru, Garuḍa) to argue that just as every domain has a recognized pinnacle, the ultimate pinnacle and support across all realms—including the gods’ realm—is Śrī Kṛṣṇa.
Bhīṣma is speaking and offers a theological-stuti style statement: he frames the cosmos and its recognized hierarchies to culminate in the declaration of Kṛṣṇa’s supremacy, reinforcing reverence and the idea of a single highest refuge behind worldly and celestial orders.