Shloka 53

Vānaprastha-dharma and Tapas: Śiva–Umā Saṃvāda

Forest-Stage Discipline and Austerity

Devanagari script

“बरगदकी जटासे अपने शरीरको रगड़े, राईका उबटन लगाये और दूधके साथ साठीके चावलोंकी खीर बनाकर भोजन करे तो मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ।।

Transliteration

śakra uvāca | śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyam ṛṣi-cintitam | śrutaṃ me bhāṣamāṇasya sthāṇoḥ sthāne bṛhaspate ||

Translation

Шакра сказал: «Если человек натирает тело свисающими корнями баньяна, умащается горчичной пастой и вкушает рис шаштика, сваренный с молоком как кхир, то освобождается от всех грехов. А теперь слушайте ещё одну тайну — сокровенное учение, обдуманное риши. Я слышал его из уст Брихаспати, произнесённое в присутствии Стхану (Шивы)».

Word by Word

• श्रूयताम्: let it be heard (by you two) / please listen
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थे/विधिलिङ्गार्थे), आत्मनेपदम्, प्रथम, द्विवचनम्

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• अपरम्: another (thing)
• अपरम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: अपर
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया, एकवचनम्

• गुहाम्: a secret (lit. hidden thing)
• गुहाम्: Karma
• Type: Noun
• Root: गुहा
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया, एकवचनम्

• रहस्यम्: mystery/secret doctrine
• रहस्यम्: Karma
• Type: Noun
• Root: रहस्य
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया, एकवचनम्

• ऋषि-चिन्तितम्: pondered/considered by sages
• Type: Adjective
• Root: चिन्तित (कृदन्त, √चिन्त्) / ऋषि
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया, एकवचनम्, क्त

• श्रुतम्: heard / (that which is) heard
• Type: Adjective
• Root: श्रुत (कृदन्त, √श्रु)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्, क्त

• मे: of me / my
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: त्रिलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्

• भाषमाणस्य: of (me) speaking
• Type: Adjective
• Root: भाषमाण (कृदन्त, √भाष्)
• Form: पुंलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्, शानच्

• स्थाणोः: of Śiva (Sthāṇu)
• Type: Noun
• Root: स्थाणु
• Form: पुंलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्

• स्थाने: in the place/presence
• स्थाने: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: स्थान
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, सप्तमी, एकवचनम्

• बृहस्पतेः: of Bṛhaspati
• Type: Noun
• Root: बृहस्पति
• Form: पुंलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्

Speaker

शक्र उवाच

Characters & Entities

• Śakra (Indra)
• Bṛhaspati
• Sthāṇu (Śiva)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse presents a ‘guhya rahasya’—a confidential dharmic instruction—grounded in sage-reflection and validated by transmission from Bṛhaspati in Śiva’s presence, implying that purification and release from wrongdoing are supported by authoritative, carefully preserved teachings.

What is happening in the narrative?

Indra (Śakra) speaks and introduces an additional secret doctrine. He claims personal hearing of this teaching from Bṛhaspati, delivered in the presence of Sthāṇu (Śiva), thereby establishing the pedigree and seriousness of what he is about to explain.