Shloka 113
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा
Transliteration
nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ / svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā
Translation
Тогда, связавшись с многообразием, они формируются состоянием того времени; как у спящего: сперва неведение, а затем, несомненно, возникает пробуждение сознания.
Word by Word
नानात्वेनby diversity/multiplicity
नानात्वेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootनानात्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया (3rd case, instrumental), एकवचन
अभिसंबध्याःhaving become connected/related
अभिसंबध्याः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्+बन्ध् (धातु) + अभि (उपसर्ग) + य (कृदन्त, ल्यप्/gerund)
Formकृदन्त (ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष gerundial) ‘अभिसंबध्य’ = having connected/relating; पुंलिङ्गे प्रथमा, बहुवचन (used adjectivally with implied ‘ते’)
तदाthen
तदा:
Kala (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय (कालवाचक/adverb of time)
तत्कालभाविताःconditioned by that time
तत्कालभाविताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक) + भावित (कृदन्त, क्त)
Formतत्पुरुष-समास (तत्काले भाविताः = conditioned/affected at that time); पुंलिङ्गे प्रथमा, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त
स्वपतःof (one who is) sleeping
स्वपतः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeVerb
Rootस्वप् (धातु)
Formशतृ/शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle) ‘स्वपत्’; षष्ठी (6th case, genitive), एकवचन (of one who is sleeping)
अबुद्धिपूर्वःnot preceded by awareness
अबुद्धिपूर्वः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + बुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (बुद्धिपूर्वः = preceded by awareness; नञ्-समास: अबुद्धिपूर्वः = not preceded by awareness); पुंलिङ्गे प्रथमा, एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय (निपात/particle)
बोधःawareness/knowledge
बोधः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबोध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st case), एकवचन
भवतिarises/is
भवति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
वैindeed
वै:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय (निपात; emphasis)
यथाas
यथा:
Upamana/Connector (उपमान/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय (उपमान/relative adverb: as/just as)