Shloka 15
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
Transliteration
kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ / arciṣmānpavamāno 'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ
Translation
Огонь, добытый трением древесного топлива, гаснет от воды. Пава-мана Агни, полный языков пламени, сияет; а огонь в чреве (джатхара) помнится как лишённый внешнего блеска.
Word by Word
काष्ठेन्धनःhaving wood as fuel
काष्ठेन्धनः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootकाष्ठ + इन्धन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (काष्ठम् इन्धनं यस्य/काष्ठ-इन्धनः)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
निर्मथ्यःto be produced by churning (friction)
निर्मथ्यः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeVerb
Rootनिर्-मथ् (धातु)
Formकृदन्त (यत्/gerundive, ‘to be churned/produced by friction’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःthat (fire)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
अद्भिःby waters
अद्भिः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
शाम्यतिis quenched, becomes calm
शाम्यति:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootशम् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
पावकःfire
पावकः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootपावक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अर्चिष्मान्flame-bearing, radiant
अर्चिष्मान्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootअर्चिष्मत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
पवमानःPavamāna (purifying one)
पवमानः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootपवमान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘pavamāna’ (purifying fire/wind epithet)
अग्निःAgni, fire
अग्निः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
निष्प्रभःlusterless, without radiance
निष्प्रभः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootनिस् + प्रभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष/प्रादि-समास (निः + प्रभः = without luster)
जाठरःgastric/internal
जाठरः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootजाठर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
स्मृतःis said to be, is known as
स्मृतः:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त/Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is called/remembered as’