Shloka 58
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
Transliteration
sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate / dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate
Translation
Корень дождя — Солнце; вода исходит от Солнца. Солнце, утверждённое Дхрувой, действует в самом этом излиянии дождя.
Word by Word
सूर्य-मूलाhaving the Sun as its source
सूर्य-मूला:
कर्ता-विशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootसूर्य (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (सम्बन्ध-निर्देशक: ‘सूर्यः मूलं यस्याः’—अर्थतः बहुव्रीहिसदृशः, परन्तु रूपेण तत्पुरुष-प्रयोगः), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘वृष्टिः’ इति विशेषणम्
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
वैindeed
वै:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय/निपात (particle of emphasis)
वृष्टिःrain
वृष्टिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootवृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
जलम्water
जलम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सूर्यात्from the Sun
सूर्यात्:
अपादान (Apādāna/Source)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन
प्रवर्ततेarises, proceeds
प्रवर्तते:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootप्र+वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ध्रुवेणby/through Dhruva (the Pole)
ध्रुवेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (ध्रुवः—Pole/Fixed star), तृतीया-विभक्ति, एकवचन
अधिष्ठितःsupported/established
अधिष्ठितः:
कर्ता-विशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootअधि+स्था (धातु) → अधिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘सूर्यः’ इति विशेषणम्
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तस्याम्in that (rain)
तस्याम्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘वृष्टौ’ इत्यर्थे (in that [rain])
वृष्टौin rain, in the rainfall
वृष्टौ:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootवृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
प्रवर्ततेfunctions/operates, proceeds
प्रवर्तते:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootप्र+वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन