Shloka 58
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
वसिष्ठ उवाच एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः / क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा
Transliteration
vasiṣṭha uvāca evaṃ praśnaṃ samākarṇya rāmasya sumahātmanaḥ / kṣaṇaṃ dhyātvā mahārāja mṛgoktaṃ jñātavān hṛdā
Translation
Васиштха сказал: услышав такой вопрос великодушного Рамы, о великий царь, он на миг погрузился в размышление и сердцем постиг сказанное оленем.
Word by Word
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — Vasiṣṭha
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन — said
एवम्thus
एवम्:
सम्बन्ध (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय/particle-adverb — thus
प्रश्नम्question
प्रश्नम्:
कर्म (Object of samākarṇya)
TypeNoun
Rootप्रश्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन — question
समाकर्ण्यhaving heard
समाकर्ण्य:
पूर्वकालक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootसम्+आ+कर्ण् (धातु) → समाकर्ण्य (क्त्वा/ल्यप्)
Formअव्ययकृदन्त (ल्यप्/absolutive) — having heard
रामस्यof Rāma
रामस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन — of Rāma
सुमहात्मनःof the very great-souled (one)
सुमहात्मनः:
विशेषण (Adjective to rāmasya)
TypeAdjective
Rootसु+महात्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (सु-महात्मा), पुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन — of the very great-souled
क्षणम्a moment
क्षणम्:
अधिकरण (Temporal extent)
TypeNoun
Rootक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन — for a moment
ध्यात्वाhaving reflected
ध्यात्वा:
पूर्वकालक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु) → ध्यात्वा (क्त्वा)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वा/absolutive) — having meditated/reflected
महाराजO great king
महाराज:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमहा+राजन् (प्रातिपदिक)
Formसम्बोधन (Vocative), पुंलिङ्ग, एकवचन — O great king
मृग-उक्तम्the deer’s statement
मृग-उक्तम्:
कर्म (Object of jñātavān)
TypeNoun
Rootमृग+उक्त (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (मृगस्य उक्तम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन — what was said by the deer
ज्ञातवान्knew/realized
ज्ञातवान्:
क्रिया (Predicative verbal notion)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) → ज्ञातवत् (कृदन्त)
Formभूतकालिक कर्तरि कृदन्त (क्तवत्/active perfect participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — (he) came to know
हृदाin his heart; with his mind
हृदा:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootहृद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया एकवचन — with the heart/mind