Shloka 29
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
पश्यन्विशामधिपतिः पुरसंपदं तामुच्चैः शशंस मनसा वचसेव राजन् / मेने च हैहयपतिर्भुवि दुर्लभेयं क्षात्री मनोहरतरा महिता हि संपत्
Transliteration
paśyanviśāmadhipatiḥ purasaṃpadaṃ tāmuccaiḥ śaśaṃsa manasā vacaseva rājan / mene ca haihayapatirbhuvi durlabheyaṃ kṣātrī manoharatarā mahitā hi saṃpat
Translation
Увидев то городское великолепие, царь, владыка народа, высоко восхвалил его и сердцем, и словом. И владыка Хайхая подумал: на земле редка такая славная, ещё более чарующая кшатрийская удача и мощь.
Word by Word
paśyanseeing
paśyan:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootpaś (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन
viśām-adhipatiḥthe lord of the people (king)
viśām-adhipatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviś (प्रातिपदिक) + adhipati (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): ‘viśām’ (षष्ठी बहुवचन) + ‘adhipatiḥ’; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
pura-saṃpadamthe city’s splendor/prosperity
pura-saṃpadam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpura (प्रातिपदिक) + saṃpad (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष: ‘purasya saṃpat’ (city’s prosperity); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
tāmthat (her/it)
tām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम
uccaiḥaloud; highly
uccaiḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootuccaiḥ (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
śaśaṃsapraised; extolled
śaśaṃsa:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootśaṃs (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
manasāwith (his) mind
manasā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootmanas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
vacasāwith speech
vacasā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootvacas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
ivaas if; like
iva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय (particle of comparison)
rājanO king
rājan:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
menethought; considered
mene:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootman (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
haihaya-patiḥthe lord of the Haihayas
haihaya-patiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roothaihaya (प्रातिपदिक) + pati (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष: ‘haihayānāṃ patiḥ’; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
bhuvion earth
bhuvi:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhū (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
durlabhārare; hard to obtain
durlabhā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdurlabha (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
iyamthis
iyam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम
kṣātrīroyal (kṣatriya)
kṣātrī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkṣātrī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
manohara-tarāmore charming
manohara-tarā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmanohara (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तृतीय-तुल्य (comparative/तरप्)
mahitāhonored; exalted
mahitā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootmah (धातु)
Formभूतकाले क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
hiindeed
hi:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
saṃpatprosperity; fortune
saṃpat:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaṃpad (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन