Shloka 139
Śrāddha-kalpa: Amarakantaka–Tīrtha-Māhātmya and Akṣaya Pitṛ-Tarpaṇa
Devanagari script
बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्
Transliteration
buddhiṃ manasi saṃyamya sarveṣāṃ tu nivarttanam / pratyāhāraṃ kṛtaṃ viddhi mokṣopāyamasaṃśayam
Translation
Сдержав буддхи в уме и отвратившись от всего, знай: это — пратьяхара; без сомнения, это средство к мокше.
Word by Word
बुद्धिम्the intellect
बुद्धिम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular feminine
मनसिin the mind
मनसि:
अधिकरण (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण) एकवचन; locative singular neuter
संयम्यhaving restrained
संयम्य:
पूर्वक्रिया (Prior action/ल्यप्)
TypeVerb
Rootसम् + √यम् (धातु)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), पूर्वकाल; having restrained
सर्वेषाम्of all
सर्वेषाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (सम्बन्ध) बहुवचन; genitive plural; विशेषणम्
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
निवर्तनम्withdrawal/turning back
निवर्तनम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनिवर्तन (प्रातिपदिक; √वृत्/√वर्त् धातु-निष्पन्न)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular neuter
प्रत्याहारम्pratyāhāra (withdrawal of senses)
प्रत्याहारम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रत्याहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; accusative singular masculine
कृतम्done/performed
कृतम्:
क्रियाविशेषण/विधेय (Predicate participle/विधेय)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formकृदन्त-भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा एकवचन; here as predicate adjective with pratyāhāram (acc.)—‘done/performed’
विद्धिknow (you)
विद्धि:
क्रिया (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
मोक्ष-उपायम्a means to liberation
मोक्ष-उपायम्:
कर्म (Object complement/कर्म)
TypeNoun
Rootमोक्ष (प्रातिपदिक) + उपाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मोक्षस्य उपायः)
असंशयम्without doubt
असंशयम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial qualifier)
TypeAdjective
Rootअसंशय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म) एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (adverbially)