Srimad Bhagavatam — Tritiya Skandha, Shloka 50

Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound

Devanagari script

ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्‍धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥

Transliteration

ṛṣīṇāṁ bhūri-vīryāṇām api sargam avistṛtam jñātvā tad dhṛdaye bhūyaś cintayām āsa kaurava

Translation

О сын Куру! Увидев, что даже при наличии могучих риши творение не разрастается достаточно, Брахма вновь в сердце своём глубоко задумался о том, как умножить потомство.

Synonyms

• ऋषीणाम्: of the sages
• ऋषीणाम्: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), बहुवचन

• भूरि-वीर्याणाम्: of great potency
• भूरि-वीर्याणाम्: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भूरि (अव्यय/प्रातिपदिक) + वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (qualifier)

• अपि: even/also
• अपि: सम्बन्ध-बोधक निपात (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अर्थः—‘even/also’

• सर्गम्: creation; progeny/emanation
• सर्गम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• अविस्तृतम्: not expanded; not extensive
• अविस्तृतम्: कर्म-विशेषण (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वि√स्तृ (धातु) + अ (नञ्/उपसर्ग) → विस्तृत (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्गम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: पूर्वकाल-क्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), अर्थः—‘having known’

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• हृदये: in (his) heart
• हृदये: अधिकरण (Adhikaraṇa/location)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• भूयः: again; further
• भूयः: क्रियाविशेषण (adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: भूयस् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), अर्थः—‘again/further’

• चिन्तयाम्: pondered
• चिन्तयाम्: कर्ता (Karta/subject)
• Type: Verb
• Root: चिन्तय् (नामधातु/धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; धातुः—चिन्तय् ‘to think/ponder’

• आस: did/was (auxiliary)
• आस: सहायक-क्रिया (auxiliary to main verb)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; सहायक-क्रिया (auxiliary)

• कौरव: O descendant of Kuru
• कौरव: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: कौरव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

Characters & Entities

• Parīkṣit Mahārāja

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about the expansion of creation (sarga) in Canto 3?

This verse states that the creation—even of powerful sages—was still not fully expanded, prompting further contemplation to continue the creative unfolding.

Why does Śukadeva Gosvāmī address Parīkṣit as 'Kaurava' here?

Śukadeva is narrating to King Parīkṣit, a descendant of the Kuru dynasty, and uses 'Kaurava' as a respectful address while explaining the stages of creation.

What is the practical lesson of this shloka for modern life?

Before acting, assess what remains incomplete and reflect deeply; purposeful contemplation helps align one’s efforts with a larger, orderly plan.