Previous Verse

Agni Purana — Sahitya-shastra, Shloka 25

काव्यगुणविवेकः

Examination of the Qualities of Poetry

हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः

hāridraś caiva kausumbho nīlī rāgaś ca sa tridhā vaiśeṣikaḥ parijñeyo yaḥ svalakṣaṇagocaraḥ

Жёлтый (куркумный), «каусумбха» (окраска сафлором) и синий — так окрашивание трояко. То, что постигается как частное в пределах собственного определяющего признака (svalakṣaṇa), следует понимать как «Vaiśeṣika» (учение о частностях).

hāridraḥturmeric-colored; yellow
hāridraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Roothāridra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
caand
ca:
Samuccaya-dyotaka (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
evaindeed
eva:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphatic particle)
kausumbhaḥsafflower-colored; crimson
kausumbhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootkausumbha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
nīlīblue (nīlī)
nīlī:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootnīlī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (used adjectivally)
rāgaḥcolor; dye; tinge
rāgaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrāga (प्रातिपदik)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
caand
ca:
Samuccaya-dyotaka (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
saḥthat; it
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक; सर्वनाम)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
tridhāin three ways; threefold
tridhā:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottridhā (अव्यय)
Formअव्यय; संख्यावाचक-क्रियाविशेषण (adverb of manner)
vaiśeṣikaḥparticular; specific
vaiśeṣikaḥ:
Pratyaya/Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootvaiśeṣika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
parijñeyaḥto be recognized/understood
parijñeyaḥ:
Pratyaya/Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootpari-√jñā (धातु) + ya (प्रत्यय) → parijñeya (प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (य-प्रत्यय, gerundive/obligative: ‘to be known’); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
yaḥwhich; that
yaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध; relative pronoun)
TypeNoun
Rootyad (प्रातिपदिक; सर्वनाम)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
sva-lakṣaṇa-gocaraḥfalling within its own defining mark; within its specific characteristic range
sva-lakṣaṇa-gocaraḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsva (प्रातिपदिक) + lakṣaṇa (प्रातिपदिक) + gocara (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘स्वस्य लक्षणस्य गोचरः’); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

Lord Agni (in instruction to the sage Vasiṣṭha, in the Agni Purana’s encyclopedic discourse)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Philosophy","secondary_vidya":"Vyakarana","practical_application":"Illustrate Vaiśeṣika’s focus on particulars (svalakṣaṇa) using the example of specific color-qualities; train precise cognition and categorization of attributes as distinct, knowable entities.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Definition","entry_title":"Vaiśeṣika: Cognition of Particulars (Svalakṣaṇa) Illustrated via Color-Qualities","lookup_keywords":["vaiśeṣika","svalakṣaṇa","rāga (color)","haridra","nīlī"],"quick_summary":"Vaiśeṣika knowledge concerns what is grasped as a particular through its own defining mark (svalakṣaṇa). Color-qualities like yellow, saffron, and blue exemplify distinct, classifiable attributes."}

Concept: Epistemic focus on particulars apprehended via defining characteristics (svalakṣaṇa), aligning with Vaiśeṣika realism about qualities and categories.

Application: In reasoning and debate, distinguish universals from particulars; identify entities by their defining marks to avoid category errors.

Khanda Section: Darshana-shastra (Vaisheshika: categories and epistemology)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A philosopher-teacher demonstrates three dyed cloth samples—turmeric-yellow, saffron, and indigo-blue—while pointing to a diagram of ‘svalakṣaṇa’ and ‘viśeṣa’ on a board or manuscript.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, scholar in traditional attire holding three colored cloths, palm-leaf manuscript with category diagram, subdued scholarly setting, earthy tones with vivid color swatches","tanjore_prompt":"Tanjore painting, seated ācārya with three color samples, gold borders framing a schematic of categories, rich pigments emphasizing yellow/saffron/blue","mysore_prompt":"Mysore painting, didactic scene with labeled color samples and a neat padārtha chart, fine linework, calm scholarly ambience","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, madrasa-like debate scene, philosopher presenting dyed textiles, marginal notes indicating svalakṣaṇa, intricate textiles and precise color rendering"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Todi","pace":"medium","voice_tone":"contemplative"}

Sandhi Resolution Notes: hāridraś caiva = hāridraḥ + ca + eva (visarga sandhi); rāgaś ca = rāgaḥ + ca; svalakṣaṇagocaraḥ = sva + lakṣaṇa + gocaraḥ.

Related Themes: Agni Purana Darśana sections summarizing Vaiśeṣika categories and pramāṇa (near 345.25)

V
Vaiśeṣika
S
Svalakṣaṇa
R
Rāga (colour/dye)
H
Hāridra (turmeric hue)
K
Kausumbha (kusumbha dye)
N
Nīlī (indigo/blue)

FAQs

It teaches a Vaiśeṣika epistemic point: a ‘particular’ (viśeṣa) is known through its own defining characteristic (svalakṣaṇa), illustrated via specific colour-types (yellow, kusumbha/saffron, blue).

Alongside rituals and dharma, the Agni Purana also digests formal Indian philosophy; here it summarizes Vaiśeṣika-style classification and the idea that cognition targets object-specific marks (svalakṣaṇa).

By sharpening discrimination (viveka) between particulars and their defining marks, it supports right knowledge (samyag-jñāna), which traditional dharma texts treat as a foundation for correct action and reduction of error-driven karma.