Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 5

Devanagari script

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

Transliteration

āgatya ca kṣudhākrāṃta uccaiḥ provāca sa dvijaḥ | bhojanaṃ dīyatāṃ mahyaṃ kṣudhāpīḍitacetase | pāyasaṃ śuci coṣṇaṃ ca śīghraṃ kṣudhārttine dvija

Translation

Tendo chegado, dominado pela fome, aquele duas-vezes-nascido falou em alta voz: «Dai-me alimento, pois minha mente é afligida pela fome. Trazei depressa, ó duas-vezes-nascido, pāyasa puro e quente, a quem sofre de fome».

Word by Word

• आगत्य: having come
• आगत्य: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√गम् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: अव्ययभावे कृदन्त (क्त्वान्त/ल्यपन्त), ‘आगत्य’ = आगमनं कृत्वा

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-अव्यय

• क्षुधाक्रान्तः: overcome by hunger
• क्षुधाक्रान्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षुधा + क्रान्त (कृदन्त/प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (क्षुधया क्रान्तः)

• उच्चैः: aloud
• उच्चैः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: उच्चैः (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: loudly)

• प्रोवाच: said
• प्रोवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• द्विजः: the brahmin
• द्विजः: Apposition (Samānādhikaraṇa/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• भोजनम्: food
• भोजनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भोजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• दीयताम्: let (it) be given
• दीयताम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दा (धातु)
• Form: लोट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोगः (passive imperative): ‘let it be given’

• मह्यम्: to me
• मह्यम्: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

• क्षुधापीडितचेतसे: to one whose mind is afflicted by hunger
• क्षुधापीडितचेतसे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षुधा + पीडित + चेतस् (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (चेतस्-शब्द), चतुर्थी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षुधया पीडितं चेतः यस्य/क्षुधा-पीडित-चेतस्)

• पायसम्: rice-pudding
• पायसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• शुचि: pure
• शुचि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; ‘पायसम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-अव्यय

• उष्णम्: hot, warm
• उष्णम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; ‘पायसम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-अव्यय

• शीघ्रम्: quickly
• शीघ्रम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: शीघ्र (प्रातिपदिक/अव्ययीभूत)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: quickly)

• क्षुधार्त्तिने: to the hunger-stricken one
• क्षुधार्त्तिने: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Adjective
• Root: क्षुधा + आर्त्तिन् (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी विभक्ति, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः (क्षुधया आर्त्तः)

• द्विज: O brahmin
• द्विज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन

Speaker

Durvāsā (within Agastya’s narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ayodhyā-kṣetra (frame)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Durvāsā, visibly hungry and intense, speaks loudly; his hand gestures demand immediate warm pāyasa. Viśvāmitra listens with humility, the hermitage vessels and hearth nearby.

Characters & Entities

• Durvāsā
• Dvija
• Pāyasa
• Hospitality (atithi-dharma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Atithi-dharma is urgent: feeding a guest—especially a powerful sage—must be done promptly and respectfully.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tirtha is mentioned; the verse focuses on the dharma of hospitality within the Ayodhyā Māhātmya story.

What ritualistic prescription is mentioned?

Immediate offering of suitable food (here, pure warm pāyasa) to a hungry guest is implied as proper conduct.