Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 17

कृते सर्वत्र तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगैव केवलम्

kṛte sarvatra tīrthāni tretāyāṃ puṣkaraṃ param | dvāpare tu kurukṣetraṃ kalau gaṃgaiva kevalam

Na era de Kṛta, os tīrthas existem por toda parte; em Tretā, Puṣkara é supremo; em Dvāpara, Kurukṣetra é o principal; mas em Kali-yuga, somente a Gaṅgā é o único refúgio, o tīrtha preeminente.

कृतेin the Kṛta (age)
कृते:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी (locative of time) — "in Kṛta-yuga"
सर्वत्रeverywhere
सर्वत्र:
Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र (अव्यय)
Formअव्यय; स्थानवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)
तीर्थानिholy places (tīrthas)
तीर्थानि:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन
त्रेतायाम्in Tretā (age)
त्रेतायाम्:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
पुष्करम्Puṣkara
पुष्करम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
परम्supreme, best
परम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (qualifier) of पुष्करम्
द्वापरेin Dvāpara (age)
द्वापरे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वापर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
तुbut
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/विरोधार्थक निपात (particle: but/indeed)
कुरुक्षेत्रम्Kurukṣetra
कुरुक्षेत्रम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकुरु + क्षेत्र (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कुरूणां क्षेत्रम्)
कलौin Kali (age)
कलौ:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
गङ्गाGaṅgā
गङ्गा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
एवalone, indeed
एव:
Sambandha (Emphasis particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक निपात (particle of emphasis/exclusivity)
केवलम्only, solely
केवलम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकेवल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (adverbial use) — "only"

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa often Skanda → Agastya)

Tirtha: Gaṅgā

Type: river

Listener: A devotee/interlocutor within Kāśīkhaṇḍa’s dialogue frame (commonly Śiva/Devī/ṛṣi audiences depending on subchapter)

Scene: A yuga-wheel tableau: Kṛta with many shining tīrthas across the earth; Tretā centered on Puṣkara lake; Dvāpara centered on Kurukṣetra; Kali centered on the flowing Gaṅgā, luminous and compassionate, drawing pilgrims to her banks.

G
Gaṅgā
P
Puṣkara
K
Kurukṣetra
K
Kṛta-yuga
T
Tretā-yuga
D
Dvāpara-yuga
K
Kali-yuga

FAQs

As spiritual capacity declines in Kali-yuga, Gaṅgā is praised as the most accessible and powerful support for purification and merit.

Gaṅgā is glorified as the foremost tīrtha in Kali-yuga, within the Kāśī-centric sacred landscape.

No single rite is specified here; the verse establishes Gaṅgā herself as the primary means of tīrtha-merit in Kali-yuga (implying snāna, sevā, and remembrance).