Sarga 56
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
बालकाण्ड
O Sarga 56 apresenta um confronto técnico-teológico entre a força kṣatriya, expressa em śastra/astra, e o tejas bramânico encarnado no brahmadaṇḍa de Vasiṣṭha. Após ser interpelado por Vasiṣṭha, o poderoso Viśvāmitra ergue o Āgneyāstra e ordena que ataque; Vasiṣṭha o neutraliza, revelando a hierarquia das potências. Viśvāmitra então intensifica e lança um vasto catálogo de astras—Varuṇa, Raudra, Aindra, Pāśupata—e muitas armas especializadas (mohana, svāpana, dharmacakra, viṣṇucakra etc.), produzindo um espetáculo cósmico terrível. Vasiṣṭha, identificado como filho de Brahmā, “engole” todas essas armas com o seu bastão. Por fim, Viśvāmitra descarrega o Brahmāstra; os três mundos se perturbam e devas, ṛṣis, gandharvas e grandes serpentes se alarmam. Ainda assim, Vasiṣṭha o consome pela energia bramânica, assumindo forma feroz, com chamas saindo de seus poros; os sábios o louvam e pedem contenção pelo bem dos mundos. O episódio termina com a humilhação de Viśvāmitra e sua realização doutrinal: o brahma-tejas supera o kṣatriya-bala, e ele resolve empreender grande tapas para alcançar o brahmatva.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबल:।आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।।।।
Assim interpelado por Vasiṣṭha, o poderoso Viśvāmitra ergueu a arma Agneya e, ao desferi-la, bradou: «Detém-te! Detém-te!»
Verse 2
ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य कालदण्डमिवाऽपरम्।वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्।।।।
Erguendo o bastão de Brahmā — como se fosse outra vara da própria Morte — o venerável Vasiṣṭha, tomado de ira, proferiu estas palavras.
Verse 3
क्षत्रबन्धो स्थितोस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज।।।।
«Ó vergonha da ordem dos kṣatriyas, aqui estou de pé. Mostra a força que tens. Hoje destruirei o orgulho que depositas em tuas armas, ó filho de Gādhi.»
Verse 4
क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन।।।।
«Onde está a tua força de kṣatriya, e onde está o grande poder do Brahman? Contempla o meu divino poder bramânico, ó o mais vil entre os kṣatriyas.»
Verse 5
तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुद्यतम्।ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा।।।।
A terrível arma Agneya, lançada pelo filho de Gādhi, foi serenada pelo bastão de Brahma, assim como o ímpeto do fogo é subjugado pela água.
Verse 6
वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दन:।।।।
Enfurecido, o filho de Gādhi arremessou as armas Vāruṇa, Raudra, Aindra, Pāśupata e também a Aiṣīka.
Verse 7
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।।।वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
Ó Raghunandana, Viśvāmitra lançou uma avassaladora profusão de armas: Mānava, Mohana, Gāndharva, Svāpana, Jṛmbhaṇa, Mādana, Saṃtāpana e Vilāpana; Śoṣaṇa e Dāraṇa; o Vajra, difícil de vencer; o Brahma-pāśa e o Kāla-pāśa, e também o laço de Varuṇa; a Paināka e a querida Daita; os dois raios, seco e úmido; a Daṇḍa, a Paiśāca e a Krauñca; o Dharma-cakra, o Kāla-cakra e o Viṣṇu-cakra; a Vāyavya, a Mathana e a Hayaśiras; as duas Śaktis, a Kaṅkāla e a Musala; a grande Vaidyādhara e a terrível Kāla-astra; a pavorosa Triśūla, a Kāpāla e a Kaṅkaṇa. Todas essas armas ele descarregou contra Vasiṣṭha, o primeiro entre os absorvidos no japa, e aquilo pareceu verdadeiramente maravilhoso.
Verse 8
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
Então Viśvāmitra lançou a arma que resseca e a que dilacera, a arma Vajra, tão difícil de vencer; e arremessou também o laço de Brahmā, o laço de Kāla e ainda o laço de Varuṇa, contra Vasiṣṭha, o primeiro entre os dedicados ao japa.
Verse 9
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
Em seguida, arremessou a arma Paināka e a amada arma Dayita; lançou ambos os raios, o “seco” e o “úmido”; e depois a arma Daṇḍa, a arma Paiśāca e, do mesmo modo, a arma Krauñca.
Verse 10
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
Ele arremessou o disco do Dharma, o disco do Tempo e o disco de Viṣṇu; e também a arma Vāyavya, a arma Mathana e, do mesmo modo, a arma Hayaśiras.
Verse 11
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
Ele arremessou um par de armas Śakti, e também o Kaṅkāla e o Musala; lançou ainda a grande arma Vaidyādhara e, em seguida, a terrível arma de Kāla.
Verse 12
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
Ele disparou a terrível arma Triśūla e, em seguida, a Kāpāla e também a Kaṅkaṇa. Todas essas armas ele lançou, ó alegria da linhagem de Raghu, contra Vasiṣṭha—o mais excelso entre os devotos da recitação sagrada; e aquilo pareceu um prodígio.
Verse 13
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणस्सुत:।।।।तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दन:।
O filho de Brahmā (Vasiṣṭha) engoliu todas aquelas armas com o seu bastão. Quando elas se aquietaram, o filho de Gādhi (Viśvāmitra) lançou o Brahmāstra.
Verse 14
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।।
Ao verem aquela arma erguida, os deuses—com Agni à frente—junto dos rishis divinos, dos Gandharvas e das grandes serpentes, ficaram tomados de alarme.
Verse 15
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।1.56.14।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।1.56.15।
Quando o Brahmāstra foi liberado, os três mundos ficaram abrasados pela aflição.
Verse 16
तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्रह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव।।।।
Ó Rāghava, Vasiṣṭha, revestido do próprio fulgor de Brahmā, tragou por inteiro até mesmo aquele Brahmāstra supremamente terrível, por meio do Brahma-daṇḍa.
Verse 17
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मन:।त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम्।।।।
Quando o grande-souled Vasiṣṭha tragava o Brahmāstra, sua forma tornou-se feroz e terrível, capaz de aturdir os três mundos.
Verse 18
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मन:।मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिष:।।।।
De cada poro do grande-souled Vasiṣṭha irromperam chamas de fogo, enredadas em fumaça, como raios de luz.
Verse 19
प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यत:।विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापर:।।।।
E o Brahma-daṇḍa, erguido na mão de Vasiṣṭha, flamejou: como o fogo sem fumaça da dissolução final, como outro bastão de Yama.
Verse 20
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।अमोघं ते बलं ब्रह्मन् तेजो धारय तेजसा।।।।
Então os grupos de sábios louvaram Vasiṣṭha, o primeiro entre os devotos do japa, dizendo: «Ó brâmane, teu poder é infalível; contém o teu fulgor com o teu próprio fulgor.»
Verse 21
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपा:।प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकास्सन्तु गतव्यथा:।।।।
Ó brâmane, por ti foi subjugado o grande asceta Viśvāmitra. Sê gracioso, ó o melhor dentre os que praticam japa; que os mundos fiquem livres de aflição.
Verse 22
एवमुक्तो महातेजाश्शमं चक्रे महातपा:।विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिश्वस्येदमब्रवीत्।।।।
Assim interpelado, o grande asceta de imenso esplendor aquietou-se. E Viśvāmitra também, humilhado, soltou um suspiro e disse estas palavras.
Verse 23
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम्।एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे।।।।
Vergonha à força chamada poder de kṣatriya! Só o esplendor bramânico é força, a verdadeira força. Por um único bastão de Brahmā, todas as minhas armas foram destruídas.
Verse 24
तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानस:।तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम्।।।।
Vendo isto claramente, com mente e sentidos serenos, empreenderei grande austeridade — aquela que, de fato, é a causa de alcançar a condição de brâmane.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s escalation from conventional astras to the Brahmāstra against a sage, testing whether martial capability may override ascetic authority; the narrative judges this as a misuse of power when detached from dharma and restraint.
The sarga teaches that brahma-tejas—disciplined spiritual energy grounded in tapas and dharma—can neutralize even the most catastrophic weapons; true strength is ethical and ascetic, not merely technological or martial.
Rather than a named geography, the text highlights a cosmological landmark—trailokya (the three worlds)—and a cultural-ritual institution: brahmadaṇḍa and mantra-japa as symbols of brahmanical authority within epic-era ascetic culture.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.