Valmiki Ramayana 2.78.3 — Ayodhya Kanda, Sarga 78, Shloka 3

अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint

Mantharā Episode

Devanagari script

बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ।किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम्।।।।

Transliteration

balavān vīryasampanno lakṣmaṇo nāma yo 'py asau |

kiṁ na mocayate rāmaṁ kṛtvā sma pitṛnigraham ||

Translation

E por que Lakṣmaṇa, forte e pleno de bravura, não libertou Rāma, refreando nosso pai?

Word by Word

• बलवान्: strong
• बलवान्: कर्तृ-विशेषण (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बलवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वीर्यसम्पन्नः: endowed with prowess
• वीर्यसम्पन्नः: कर्तृ-विशेषण (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वीर्य (प्रातिपदिक) + सम्पन्न (कृदन्त; सम्+√पद्, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (वीर्येण सम्पन्नः)

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• नाम: by name
• नाम: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नाम-शब्दः (quotative/‘by name’)

• यः: who
• यः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक

• अपि: even
• अपि: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (also/even)

• असौ: that (person)
• असौ: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• किम्: why
• किम्: क्रियाविशेषण (Interrogative/प्रश्न)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थक

• न: not
• न: निषेध (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• मोचयते: release (does he)
• मोचयते: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु) णिच् (causative) मोचय-
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• कृत्वा: having done/made
• कृत्वा: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund)

• स्म: indeed/then
• स्म: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: स्म (अव्यय)
• Form: अव्यय; भूतार्थ निपात (past marker)

• पितृनिग्रहम्: restraint of the father
• पितृनिग्रहम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक) + निग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (पितुः निग्रहः)

Context

Kaikeyi, deeply distressed at those harsh and grievous words was afraid of Satrughna and sought the protection of her son Bharata.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāma
• father (Daśaratha, implicit)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It probes the limits of righteous action: even justified outrage must consider dharma—whether ‘restraining the father’ is lawful or an unacceptable breach of filial and royal order.

What is the narrative situation?

Śatrughna questions why Lakṣmaṇa did not intervene forcefully to prevent Rāma’s exile, reflecting the family’s turmoil after Daśaratha’s decision.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s self-control by implication: despite strength, he does not violate dharma by coercing the king, showing restraint over impulsive force.