Next Verse

Shloka 2

भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्

Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

sa prāṅmukho rājagṛhād abhiniryāya rāghavaḥ | tatas sudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 2.71.1 ||

hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotaḥ-taraṅgiṇīm | śatadrūm atarac chrīmān nadīm ikṣvāku-nandanaḥ || 2.71.2 ||

Voltado para o oriente, o príncipe Rāghava partiu de Rājagṛha; radiante e ilustre, avistou o rio Sudāmā e o atravessou. Depois, o encanto da linhagem de Ikṣvāku cruzou o Hlādinī e, em seguida, o Śatadrū — largo, coroado de ondas e correndo para o ocidente.

ह्लादिनीम्(the river) Hlādinī
ह्लादिनीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootह्लादिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
दूरपाराम्having a far bank; very wide
दूरपाराम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदूरपार (प्रातिपदिक)
Formसमासः कर्मधारयः (Karmadhāraya: 'dūra' + 'pāra' = having a far bank/very wide); स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन (Singular)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
प्रत्यक्westward/backward
प्रत्यक्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रत्यक् (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक)
Formअव्यय-स्वरूप विशेषण (indeclinable adjective) = 'backward/westward'; समासे पूर्वपदत्वेन प्रयुक्तम्
स्रोतस्current/stream
स्रोतस्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootस्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रातिपदिक-रूप (stem used in compound), अर्थे 'प्रवाह/धारा'
तरङ्गिणीम्wavy; having waves
तरङ्गिणीम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतरङ्गिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन (Singular); विशेषणम् (qualifies नदीम्)
प्रत्यक्-स्रोतस्-तरङ्गिणीम्wave-crested with a westward-flowing current
प्रत्यक्-स्रोतस्-तरङ्गिणीम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रत्यक् + स्रोतस् + तरङ्गिणी (प्रातिपदिक-समूह)
Formसमासः तत्पुरुषः (Tatpuruṣa: 'pratyak-srotas' = having westward current; qualifying 'taraṅgiṇī'); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समस्तपदम् (compound adjective)
शतद्रूम्(the river) Śatadrū
शतद्रूम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशतद्रू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine; नदी-नाम), द्वितीया-विभक्ति (Acc/2nd), एकवचन (Singular)
अतरत्crossed
अतरत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootतॄ (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular); परस्मैपदम्; धात्वर्थः 'तरति' = crosses
श्रीमान्illustrious; auspicious
श्रीमान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nom/1st), एकवचन (Singular); विशेषणम् (qualifies इक्ष्वाकुनन्दनः)
नदीम्river
नदीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन (Singular)
इक्ष्वाकुनन्दनःthe delight of the Ikṣvāku line
इक्ष्वाकुनन्दनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइक्ष्वाकु + नन्दन (प्रातिपदिक-समूह)
Formसमासः तत्पुरुषः (Tatpuruṣa/षष्ठी-तत्पुरुष: 'ikṣvākoḥ nandanah' = delight of Ikṣvāku); पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nom/1st), एकवचन; कर्तृपदम्

 That tiger among men, Bharata halted at a place known as Sarvatirtha and crossed the Uttanika and various other rivers with the help of hillborn horses. He crossed the Kutika river on an elephant the river Kapivati at a place known as Lauhitya.

B
Bharata
R
Rājagṛha
I
Ikṣvāku dynasty
R
Raghu dynasty

FAQs

Dharma appears as steadfast pursuit of duty: the prince’s disciplined travel underscores commitment to a rightful task despite physical obstacles like wide rivers and difficult routes.

The narration describes Bharata’s route and progress as he departs Rājagṛha and crosses multiple rivers on the way toward Ayodhyā.

Perseverance and resolve—Bharata’s steady movement across challenging terrain reflects determination in the service of obligation.