Shloka 6

Adhyaya 24 — Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Sanskrit

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् ।

तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

Transliteration

tāte varṣasahasrāṇi śāsatīmāṃ vasundharām / tathaiva tvayi pātālaṃ na me yāñconmukaṃ manaḥ

Translation

Meu pai governou esta terra por milhares de anos; do mesmo modo, mesmo estando contigo em Pātāla, minha mente não se inclina a mendigar (dádivas).

Word by Word

• ताते: O father/dear one
• ताते: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative

• वर्षसहस्राणि: for thousands of years
• वर्षसहस्राणि: कालाधिकरण (Time extent/काल)
• Type: Noun
• Root: वर्ष + सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘thousands of years’ (measure of time)

• शासती: ruling; governing
• शासती: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √शास् (धातु) → शासत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; वर्तमानकृदन्त (शतृ), agrees with वसुन्धराम्

• इमाम्: this
• इमाम्: विशेषण (Determiner/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; demonstrative pronoun

• वसुन्धराम्: earth
• वसुन्धराम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वसुन्धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तथा: thus; in that way
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार-अव्यय (manner adverb)

• एव: indeed; just
• एव: अवधारण (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphatic particle)

• त्वयि: in you; toward you
• त्वयि: अधिकरण (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Locative singular

• पातालम्: the netherworld
• पातालम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: निषेध (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• मे: for me; of me
• मे: सम्प्रदान/सम्बन्ध (Dative/Genitive)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; enclitic ‘me’ (for me/of me)

• याञ्चा: begging; request
• याञ्चा: विषय (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: याञ्चा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘request/begging’ (as object of inclination)

• उन्मुखम्: turned toward; inclined
• उन्मुखम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उन्मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; agrees with मनः

• मनः: mind
• मनः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• Kuvalayāśva

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Royal disinterest in unearned gain
• Steadfastness and dignity
• Boon-dialogue restraint

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

True nobility is shown as inner independence: even in extraordinary circumstances (Pātāla, powerful hosts), one should not become ‘begging-minded’ for advantage.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna; it supports vaṃśa-ethos (royal lineage ideals) without being a formal vaṃśānucarita list.

What is the esoteric significance?

Earth (vasundharā) and underworld (pātāla) together imply all domains of experience; the verse signals equanimity across realms—an inner sovereignty beyond external kingship.