Shloka 89
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गड़्ाभिषेचनम् । सर्व तत् तस्य गड्ढजाम्भो दहत्यग्निरिवेन्धनम्,जैसे अग्नि ईंधनको जला देती है, उसी प्रकार सैकड़ों निषिद्ध कर्म करके भी यदि गंगास्नान किया जाय तो उसका जल उन सब पापोंको भस्म कर देता है। सत्ययुगमें सभी तीर्थ पुण्यदायक होते हैं। त्रेतामें पुष्करका महत्त्व है। द्वापरमें कुरुक्षेत्र विशेष पुण्यदायक है और कलियुगमें गंगाकी अधिक महिमा बतायी गयी है। पुष्करमें तप करे, महालयमें दान दे, मलय पर्वतमें अग्निपर आरूढ हो और भृगुतुंगमें उपवास करे
yadyakāryaśataṁ kṛtvā kṛtaṁ gaṅgābhiṣecanam | sarva tat tasya gaṅgājāmbho dahatyagnir ivendhanam ||
Disse Pulastya: Ainda que alguém tenha cometido centenas de atos proibidos, ao realizar a ablução no Gaṅgā, as águas do Gaṅgā queimam todo esse pecado, como o fogo consome o combustível. O ensinamento exalta o poder purificador das águas sagradas e a proeminência graduada dos tīrthas através das eras: na era Kṛta (Satya), todos os lugares de peregrinação frutificam em mérito; na Tretā, Puṣkara é o mais eminente; na Dvāpara, Kurukṣetra é especialmente meritório; e na Kali, declara-se que o Gaṅgā possui a maior glória. Assim, deve-se praticar austeridades em Puṣkara, dar dádivas em Mahālaya, “montar o fogo” no monte Malaya (rito severo) e observar jejum em Bhṛgutunga.
पुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sincere contact with the Gaṅgā—symbolized by bathing/ablution—has extraordinary purificatory power, capable of burning away accumulated sin, and it frames pilgrimage merit within a yuga-based hierarchy of sacred places and practices.
Pulastya is instructing his listener about the efficacy of tīrthas: he uses the metaphor of fire consuming fuel to describe the Gaṅgā’s power to destroy sin, then lists which pilgrimage sites and disciplines are especially praised in different world-ages.