Shloka 18
इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् | नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामति:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- वे यह भी सोचने लगे कि “अब क्या करना चाहिये?” महाबुद्धिमान् महाबाहु युधिष्छिर देश और कालके तत्त्वको पृथकृ-पृथक् जाननेवाले थे; तो भी बहुत सोचने-विचारनेपर भी वे किसी निश्चयपर नहीं पहुँच सके
vaiśaṃpāyana uvāca |
itikartavyatāṃ ceti deśakālavibhāgavit |
nābhipede mahābāhuś cintayāno mahāmatiḥ ||
dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram ||
Vaiśaṃpāyana disse: Embora o poderoso e magnânimo Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) fosse hábil em discernir o que deveria ser feito e em julgar as divisões de lugar e tempo, mesmo após muita reflexão não conseguiu chegar a decisão alguma. Dominado pela tristeza, lamentou-se longamente—sua clareza ética foi por um momento eclipsada pelo choque de ver seus irmãos caídos.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
Even a person grounded in dharma and skilled in situational judgment (deśa-kāla) can be temporarily paralyzed by grief; the verse highlights the tension between ethical discernment and overwhelming emotion, implying that clarity of duty may require steadiness of mind in addition to knowledge.
Vaiśaṃpāyana describes Yudhiṣṭhira as deeply distressed and unable to decide what to do, despite his reputation for wisdom and discernment; he laments at length, indicating a moment of crisis where judgment does not immediately yield action.