Shloka 52
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
विद्वान् पुरुष कहते हैं कि राज्यका मूल है गुप्तचर और उसका सार है गुप्त मन्त्रणा। मन्त्रीलोग तो यहाँ अपनी जीविकाके लिये ही राजाका अनुसरण करते हैं ।। संविनीय मदक्रोधौ मानमीर््ष्या च निर्व॒ता: । नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभि:,जो मद और क्रोधको जीतकर मान और ईष्यसे रहित हो गये हैं तथा जो कायिक, वाचिक, मानसिक, कर्मकृत और संकेतजनित--इन पाँचों प्रकारके छलोंको लाँधकर ऊपर उठे हुए हैं, ऐसे मन्त्रियोंके साथ ही राजाको सदा गुप्त मन्त्रणा करनी चाहिये
saṃvinīya madakrodhau mānam īrṣyā ca nirvṛtāḥ | nityaṃ pañcopadhātītair mantrayet saha mantribhiḥ ||
Disse Bhishma: Tendo refreado a embriaguez e a ira, e estando livre de orgulho e inveja, o rei deve sempre conduzir o conselho confidencial apenas com ministros que tenham se elevado acima dos cinco modos de engano—os que nascem da ação do corpo, da fala, da mente, da maquinação deliberada e de sinais encobertos. O ensinamento é que a estabilidade do reinado repousa no segredo e em conselheiros disciplinados: a política deve ser moldada em privado por aqueles cujo caráter não é movido por paixão nem rivalidade, e que não podem ser desviados por artifícios.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s confidential policy-making should be done only with ministers of disciplined character—those who have conquered intoxication and anger and are free from pride and jealousy—because secrecy and integrity in counsel are foundational to stable rule.
In the Shanti Parva’s instruction on righteous governance, Bhishma teaches Yudhishthira principles of statecraft, emphasizing that the king must deliberate in secret with trustworthy ministers who are not susceptible to deception or inner vices.