अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
सर्गप्रलय एतावानू प्रकृतेर्नुपसत्तम । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत्
sarga-pralaya etāvān u prakṛter nṛpasattama | ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca yadāsṛjat ||
Vasiṣṭha disse: “Ó melhor dos reis, isto é quanto se pode dizer sobre a criação e a dissolução da Natureza (prakṛti): no tempo da dissolução ela é una, e quando faz surgir a criação torna-se múltipla. Assim devem os sábios compreender a Natureza como unidade e diversidade. A própria Natureza não manifesta, no momento da criação, atrai a Pessoa presididora (Puruṣa) para a multiplicidade—e, no entanto, esse mesmo processo aponta para a unidade subjacente da Pessoa.”
वसिष्ठ उवाच
Nature (prakṛti) is undivided in dissolution (pralaya) but appears as diverse in creation (sarga). The wise should understand this unity-and-diversity framework, and see that the unmanifest prakṛti generates multiplicity while the presiding Self/Person (puruṣa) remains fundamentally one.
Vasiṣṭha is instructing a king in philosophical cosmology: how the world-process alternates between dissolution and creation, and how prakṛti’s unmanifest state becomes manifold, relating this to the oneness of the puruṣa behind experience.