Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
दश विद्याद् धमन्यो<त्र पज्चेन्द्रियगुणावहा: । याभि: सूक्ष्मा: प्रतायन्ते धमन्यो5न्या: सहस्रश:
daśa vidyād dhamanyo 'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ | yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo 'nyāḥ sahasraśaḥ ||
Bhīṣma disse: Neste corpo deve-se compreender que há dez canais principais (dhamanīs) que conduzem as qualidades dos cinco sentidos—som e as demais—tornando possível a apreensão sensorial. Junto deles, milhares de outros canais sutis se espalham por todo o corpo. O ensinamento situa o organismo humano como um campo ordenado de funções, no qual a compreensão disciplinada do corpo sustenta o autogoverno ético e a firmeza da mente.
भीष्म उवाच
The verse teaches a structured view of the body: ten principal channels convey the sensory qualities, while innumerable subtle channels pervade the body. Such knowledge supports self-mastery—understanding how perception arises helps one regulate desire, restraint, and ethical conduct.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and allied disciplines. Here he shifts into an explanatory, quasi-physiological account of the body’s internal channels and their role in sensory experience, as part of a broader teaching on self-knowledge and control.