Shloka 20

उत्पातदर्शनम् — Portents and Kāla among the Vṛṣṇis

Devanagari script

ततः परमसंक्रुद्ध: कृतवर्मा तमब्रवीत्‌ । निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना,यह सुनकर कृतवर्मा अत्यन्त कुपित हो उठा और बायें हाथसे अंगुलिका इशारा करके सात्यकिका अपमान करता हुआ बोला--

Transliteration

tataḥ parama-saṅkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt | nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā ||

Translation

Então Kṛtavarmā, inflamado de extrema ira, dirigiu-se a ele. Apontando como quem o destaca, e com ar de desprezo, falou enquanto gesticulava com a mão esquerda—um gesto feito para insultar e aviltar.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय

• परम-संक्रुद्धः: extremely enraged
• परम-संक्रुद्धः: Karta
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक) + संक्रुद्ध (कृदन्त, √क्रुध्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कृतवर्मा: Kṛtavarmā
• कृतवर्मा: Karta
• Type: Noun
• Root: कृतवर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तम्: him
• तम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अब्रवीत्: said, spoke
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (ब्रवीति)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन

• निर्दिशन्: indicating, pointing out
• निर्दिशन्: Karta
• Type: Verb
• Root: नि-√दिश् (कृदन्त: शतृ)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (वर्तमानकालिक कर्तरि कृदन्त; ‘while indicating’)

• इव: as if
• Type: Indeclinable
• Root: इव
• Form: अव्यय

• स-अवज्ञम्: with contempt, contemptuously
• Type: Adjective
• Root: अवज्ञा (प्रातिपदिक) सह (उपसर्ग/अव्ययार्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (क्रियाविशेषणवत्)

• तदा: at that time
• तदा: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय

• सव्येन: with the left (hand)
• सव्येन: Karana
• Type: Adjective
• Root: सव्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• पाणिना: with the hand
• पाणिना: Karana
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Kṛtavarmā

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights how anger quickly turns into contempt and humiliating speech-acts; such deliberate disrespect (shown even through gesture) escalates conflict and contributes to moral and social breakdown.

What is happening in the narrative?

In Vaiśampāyana’s narration, Kṛtavarmā becomes intensely angry and begins to speak to the other person while pointing in a disdainful manner, using his left hand as an insulting gesture, signaling open disrespect and the rising quarrel among the Yādavas.