भीष्मसेनासंनिवेशः — Bhīṣma’s Mobilization, Omens, and the Kaurava Array
केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह | आचार्यप्रवर द्रोणकी पताकापर कमण्डलुविभूषित सुवर्णमयी वेदी और धनुषके चिह्न बने हुए थे
ketur ācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha | ācāryapravara-droṇasya patākāyāṃ kamaṇḍalu-vibhūṣitā suvarṇamayī vedī ca dhanuṣaś-cihnāni ca babhūvuḥ ||
Sañjaya disse: O estandarte de Droṇa, o mais eminente entre os mestres, trazia o emblema de um altar dourado adornado com um kamaṇḍalu (vasilha de água), junto com o sinal de um arco—marcando-o como um preceptor venerado que entrou no campo de batalha sem abandonar os símbolos do estudo e da disciplina. A imagem ressalta a tensão ética do Mahābhārata: até aqueles dedicados ao ensino e à contenção são arrastados para a guerra quando o dever e a lealdade o exigem.
संजय उवाच
The verse highlights the ethical complexity of dharma in wartime: Droṇa, an eminent teacher associated with discipline and sacred learning (suggested by the kamaṇḍalu and altar emblem), nevertheless fights as a warrior. It suggests that social roles and personal ideals can be strained by obligations of loyalty and duty, a recurring Mahābhārata theme.
Sañjaya is describing the identifying marks on Droṇa’s battle standard. The banner displays specific emblems—an altar, a kamaṇḍalu, and a bow—so that warriors and listeners can recognize Droṇa’s presence and stature on the battlefield.