दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्ग नास्ति दैवे प्रभुत्वम् | गुरुमिव कृतमग्रयं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकार: संचितस्तत्र तत्र
na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṁ vyapanayati vimārgaṁ nāsti daive prabhutvam | gurum iva kṛtam agryaṁ karma saṁyāti daivaṁ nayati puruṣakāraḥ saṁcitas tatra tatra ||
Bhishma ensina que, no mundo dos seres vivos, quem não se esforça jamais prospera de verdade. O destino não possui um poder tão independente a ponto de arrancar o ocioso do caminho errado e firmá-lo no caminho certo. Ao contrário, o destino segue a iniciativa humana: assim como o discípulo caminha com o mestre à frente, assim a sorte se move atrás do esforço. É o esforço acumulado que leva o “destino” aonde quer que se o faça ir.
भीष्म उवाच
Human effort (puruṣakāra) is primary: prosperity and moral progress do not come to the idle, and ‘fate’ is not an independent ruler that can reform a person by itself. Destiny is portrayed as following behind one’s accumulated actions and exertions.
Bhishma is instructing on dharma and right conduct, emphasizing ethical responsibility. In this teaching passage he argues against fatalism, explaining that personal initiative leads and what people call ‘daiva’ follows the momentum created by one’s deeds.