Shloka 1
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vinivṛtte prajāsarge ṣaṣṭhe vai cākṣuṣasya ha / prajāḥ sṛjeti vyadiṣṭaḥ svayaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
Translation
Assim, no Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, na parte média, no terceiro upoddhāta-pāda, encontra-se o primeiro capítulo chamado “Descrição da criação dos ṛṣi”. Disse Sūta: quando cessou a sexta criação das criaturas no tempo de Cākṣuṣa, o Svayambhū ordenou ao próprio Dakṣa: «Cria as criaturas».
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative/colophon marker)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (7th/अधिकरण), एकवचन; कर्मधारय: श्रीमत् ब्रह्माण्डम्
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: महत् पुराणम्
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण) (qualifier)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष: वायुना प्रोक्तम्
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: मध्यः भागः
तृतीयthird
तृतीय:
Adhikarana (अधिकरण) (qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of उपोद्धातपादे)
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: उपोद्धातस्य पादः
ऋषिसर्गवर्णनम्the description of the creation of sages
ऋषिसर्गवर्णनम्:
Karta (कर्ता) (as title)
TypeNoun
Rootऋषि + सर्ग + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष-श्रृंखला: ऋषीणां सर्गस्य वर्णनम्
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक अव्यय (name-marker)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Karta (कर्ता) (qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of अध्यायः)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता) (as heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
विनिवृत्तेwhen (it) had ceased/ended
विनिवृत्ते:
Adhikarana (अधिकरण) (locative absolute)
TypeAdjective
Rootवि+नि+वृत् (धातु) → विनिवृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
प्रजासर्गेin the creation of beings
प्रजासर्गे:
Adhikarana (अधिकरण) (locative absolute)
TypeNoun
Rootप्रजा + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: प्रजानां सर्गः
षष्ठेin the sixth
षष्ठे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootषष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of implied सर्गे/काले)
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक अव्यय (emphatic particle)
चाक्षुषस्यof Cākṣuṣa (Manu)
चाक्षुषस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootचाक्षुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति (6th/सम्बन्ध), एकवचन
हindeed (particle)
ह:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formस्मरण/खलु-प्राय अव्यय (expletive particle)
प्रजाःcreatures, progeny
प्रजाः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
सृजcreate
सृज:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलोट् लकार (imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative)
व्यदिष्टःwas commanded
व्यदिष्टः:
Karta (कर्ता) (of passive predicate)
TypeVerb
Rootवि+आ+दिश् (धातु) → व्यदिष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
दक्षःDakṣa
दक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
स्वयम्भुवाby Svayambhū (Brahmā)
स्वयम्भुवा:
Karana (करण) / Agent-in-instrumental
TypeNoun
Rootस्वयम्भू (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन