Adhyaya 99: The Greatness and Rite of the Sesame-Cow (Tiladhenu) Gift
Tiladhenumāhātmya
Ritual-Manual (Dāna and Dīkṣā) with Embedded Ethical-Discourse (Food-giving and Social Welfare)
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਮੁਕਤਿਕਾਰੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਵੇਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਪਰਖ, ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮੰਡਲ-ਨਿਰਮਾਣ, ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ (ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ/ਬਲ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ-ਪੂਜਾ, ਮੰਤਰ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਨੌਂ ਕੁੰਭਾਂ ਨਾਲ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ (ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਾਪਨਾਸ਼, ਗਿਆਨ, ਧਨ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਾਰਨ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤਿਲਧੇਨੂ ਬਣਾਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਰਿਤੁਅਲ-ਪੁਣ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 99
Verse 1
अथ तिलधेनुमाहात्म्यम् ॥ धरन्युवाच ॥ या सा माया शरीरात्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ गायत्र्यष्टभुजा भूत्वा चैव त्रासुरमयोदधयत्
ਹੁਣ ਤਿਲਧੇਨੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਮਾਇਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ—ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਬਣ ਕੇ ਅਸੁਰ ਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 2
सैव नन्दा भवेद्देवी देवकार्यचिकीर्षया ॥ महिषाख्यासुरवधं कुर्वती ब्रह्मणेरिता
ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੰਦਾ ਬਣੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸਾਖ੍ਯ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।
Verse 3
वैष्णव्याख्या ततो देव कथमेतद्धि शंस मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ द्वयं जगद्धिता देवी गङ्गा शङ्कर सुप्रिया ॥
ਤਦੋਂ (ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ): “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਦੀ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।” ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਗਤ-ਹਿਤ ਲਈ ਦੋ ਤੱਤ ਹਨ—ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।”
Verse 4
क्वचित्किंचिद्भवेद्दत्तं स्वपदं वेद सर्ववित् ॥ स्वायम्भुवे हतो दैत्यो वैष्णव्या मन्दरे गिरौ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰਵਵਿਤ (ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ) ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦੈਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 5
महिषाख्यः परः पश्चात्स वै चैत्रासुरो हतः ॥ नन्दया निहतो विन्ध्ये महाबलपराक्रमः ॥
ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਿਸ਼’ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ; ਉਹੀ ਚੈਤ੍ਰਾਸੁਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਹਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 6
अथवा ज्ञानशक्तिः सा महिषोऽज्ञानमूर्त्तिमान् ॥ अज्ञानं ज्ञानसाध्यं तु भवतीति न संशयः ॥
ਅਥਵਾ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮਹਿਸ਼’ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 7
मूर्त्तिपक्षे चेतिहासममूर्ते चैवगद्धृदि ॥ ख्याप्यते वेदवाक्यैश्च इह सा वेदवादिभिः ॥
ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ‘ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਾਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 8
इदानीं शृणु मे देवि पञ्चपातकनाशनम् ॥ यजनं देवदेवस्य विष्णोः पुत्रवसुप्रदम् ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਪੰਜ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਪਾਯ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਸੁ-ਸੰਪੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
इह जन्मनि दारिद्र्यव्याधिकुष्ठादिपीडितः ॥ अलक्ष्मीवानपुत्रस्तु यो भवेत्पुरुषो भुवि ॥
ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਗਰੀਬੀ, ਰੋਗ, ਕੋੜ੍ਹ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਅਤੇ ਨਿਸੰਤਾਨ।
Verse 10
नारायणं परं देवं यः पश्यति विधानतः ॥ आचार्यदर्शितं देवि मन्त्रमूर्तिमयोनिजम् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ, ਅਜਨਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—
Verse 11
कार्तिके मासि शुक्लायां द्वादश्यां तु विशेषतः ॥ सर्वासु वा यजेद्देवं द्वादशीषु विधानतः ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਭ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भक्तानां तु परीक्षनम् ॥ संवत्सरं गुरुः कुर्याज्जातिशौचक्रियादिभिः ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਸੰਬੰਧੀ—ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਨਮ-ਜਾਤੀ, ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਆਦਿ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ) ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
संक्रान्त्यां वा महाभागं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥ यः पश्यति हरिं देवि पूजितं गुरुणा शुभे ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਕੋਈ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਿਤ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तस्य सद्यो भवेत् तुष्टिः पापध्वंसश्च जायते ॥ सामान्यदेवतानां च भवतीति न संशयः ॥
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਭੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 15
उपासन्नं ततो ज्ञात्वा हृदयेनावधारयेत् ॥ तेऽपि भक्तिमतो ज्ञात्वा त्वात्मानं परमेश्वरम् ॥
ਫਿਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ (ਦੇਵਤਾ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੀ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 16
संवत्सरं गुरोर्भक्तिं कुर्युर् विष्णोरिवाचलाम् ॥ संवत्सरे ततः पूर्णे गुरुं चैव प्रसादयेत् ॥
ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਕਰਣ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਣ।
Verse 17
भगवंस्त्वत्प्रसादेन संसारार्णवतारणम् ॥ इच्छामस्त्वैहिकीं लक्ष्मीं विशेषेण तपोधन ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਐਹਿਕੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਭੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਤਪੋਧਨ।
Verse 18
एवमभ्यर्च्य मेधावी गुरुं विष्णुमिवाग्रतः ॥ अभ्यर्चितस्तैः सोऽप्याशु दशम्यां कार्त्तिकस्य तु ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਭਿਚਾਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਰੇ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ…
Verse 19
स्वप्नान्दृष्ट्वा गुरोरग्रे श्रावयेत विचक्षणः ॥ ततः शुभाशुभे तत्र लक्षयेत्परमो गुरुः ॥
ਸੁਪਨੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਣਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।
Verse 20
एकादश्यामुपोष्यैवं स्नात्वा देवालयं व्रजेत् ॥ गुरुश्च मण्डलं भूमौ कल्पितायां तु वर्त्तयेत् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਵਾਏ।
Verse 21
लक्षणैर्विविधैर्भूमिं लक्षयित्वा विधानतः ॥ षोडशारं लिखेच्चक्रं सर्वतोभद्रमेव च ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਰੇ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਰੂਪ ਵੀ ਬਣਾਏ।
Verse 22
अथवा अष्टपत्रं च लिखित्वा दर्शयेद्बुधः ॥ नेत्रबन्धं तु कुर्वीत सितवस्त्रेण यत्नतः ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਆਕਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵੇ। ਫਿਰ ਸਫ਼ੈਦ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ (ਨੇਤਰਬੰਧ) ਬੰਨ੍ਹੇ।
Verse 23
वर्णानुक्रमतः शिष्यान्पुष्पहस्तान्प्रवेशयेत्॥ नवनाभं यदा कुर्यान्मण्डलं वर्णकैर्बुधः॥
ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪ ਧਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਰੰਗੀਲੇ ਚੂਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵ-ਨਾਭੀ ਮੰਡਲ ਬਣਾਵੇ, ਤਦ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਹੋਵੇ।
Verse 24
तदानिं पूर्वतो देवमिन्द्रपूर्वं तु पूजयेत्॥ लोकपालैः समं पूज्य अग्निं सम्पूजयेत्छुभे॥
ਤਦ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ। ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 25
स्वदिक्षु तद्वद्याम्यायां नैर्ऋत्यां निरृतिं न्यसेत्॥ वरुणं वारुणायां च वायुम् वायव्यतो न्यसेत्॥
ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ: ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਆਸੇ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਨਿਆਸੇ।
Verse 26
धनदं चोत्तरे न्यस्य रुद्रमीशानगोचरे। पूज्यैवं तु विधानॆन दिक्षेत्रेषु व्यवस्थिताम्॥
ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਨਿਆਸ ਕੇ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦਿਸ਼ਾ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 27
पद्ममध्ये तथा विष्णुमर्च्चयेत्परमेश्वरम्॥ पूर्वपत्रे बलं पूज्य प्रद्युम्नं दक्षिणे तथा॥
ਫਿਰ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੁੜੀ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਪੰਖੁੜੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ।
Verse 28
ऐशान्यां विन्यसेच्छङ्खमाग्नेय्यां चक्रमेव तु॥ याम्यायां तु गदां पूज्य वायव्यां पद्ममेव च॥
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਕ੍ਰ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਵੀ ਰਖੇ।
Verse 29
ऐशान्यां मुसलं पूज्य दक्षिणे गरुडं न्यसेत्॥ वामतो विन्यसेल्लक्ष्मीं देवदेवस्य बुद्धिमान्॥
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲ (ਮੋਹਰਾ/ਡੰਡਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਖੇ।
Verse 30
वैष्णवं कलशं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥ स्नापयेन्मुक्तिकामं तु वैष्णवेन घटेन ह॥
ਉੱਥੇ ਨਵੀਂ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਲਸ਼ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵੈਸ਼ਣਵ ਘੜੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 31
धनुश्चैव तु खड्गं तु देवस्य पुरतो न्यसेत्। श्रीवत्सं कौस्तुभं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥
ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਖਡਗ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਨਵੀਂ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰੇ।
Verse 32
एवं पूज्य यथान्यायं देवदेवं जनार्द्दनम्॥ दलॆषु दिक्षु विन्यस्य अष्टौ कुम्भान्विधानतः॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਠ ਕੁੰਭ ਸਜਾਏ।
Verse 33
श्रीकामं स्नापयेत् तद्वद् ऐन्द्रेण तु घटेन ह ॥ प्राज्यप्रतापकामं च आग्नेयेन तु स्नापयेत् ॥
ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਘੜੇ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਚੁਰ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਨੀ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਘੜੇ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 34
मृत्युञ्जयविधानाय याम्येन स्नपनं तथा ॥ दुष्टप्रध्वंसनायालं नैऋतेन विधीयते ॥
ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਕਰਿਆ ਲਈ ਯਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਘੜੇ ਨਾਲ ਭੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਯਥੇਸ਼ਟ ਨਾਸ ਲਈ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਘੜੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 35
शान्तये वारुणेनाशु पापनाशाय वायवे ॥ द्रव्यसम्पत्तिकामस्य कौबेरेण विधीयते ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਘੜੇ ਨਾਲ (ਸਨਾਨ) ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਪਾਪ-ਨਾਸ ਲਈ ਵਾਯੁ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੂਬੇਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਘੜੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 36
रौद्रेण ज्ञानहेतोश्च लोकपालपदाप्तये ॥ एकैकेन नरः स्नातः सर्वपापविवर्जितः ॥
ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ (ਘੜੇ) ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹੇਤੂ; ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ-ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ (ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ)। ਇਕ-ਇਕ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
जायते विष्णुसदृशः सद्यो राजाथवा भवेत् ॥ अथवा दिक्षु सर्वासु यथासंख्येन लोकपान् ॥ पूजयीता स्वशास्त्रोक्तविधानेन विधानवित् ॥
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਵਿਧੀ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 38
एवं सम्पूज्य देवान्श्च लोकपालान् प्रसन्नधीः ॥ पश्चात्प्रदक्षिणान् शिष्यान् बद्धनेत्रान् प्रवेशयेत् ॥ आग्नेयी वारुणी दग्धा वायुना विधिना ततः ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ। ਤਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ‘ਦਗਧ’ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
सौमेनाप्यायिता पश्चाच्छ्रावयेत्समयान्बुधः ॥ अनिन्द्यान्ब्राह्मणान्वेदान्विष्णुं ब्रह्माणमेव च ॥
ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਤ ਦੁਆਰਾ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਚਾਰਯ ਫਿਰ ਸਮਯ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਕ ਨਿਯਮ) ਸੁਣਾਵੇ—ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵੇਦਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 40
रुद्रमादित्यमग्निं च लोकपालग्रहांस्ततः ॥ गुरूंश्च वैष्णवांश्चापि पुरुषः पूर्वदीक्षितः ॥
ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ; ਤਦ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ; ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦਾ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 41
एवं तु समयं ख्याप्य पश्चाद्धोमं तु कारयेत् ॥ ॐ नमो भगवते सर्वरूपिणे हुं फट् स्वाहा ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਯ (ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਮ ਕਰਵਾਏ, (ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ): “ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਸਰਵਰੂਪਿਣੇ ਹੁੰ ਫਟ੍ ਸ੍ਵਾਹਾ।”
Verse 42
षोडशाक्षरमन्त्रेण होमयेज्ज्वलिताग्नये ॥ गर्भाधानादिकाश्चैव क्रियाः समवघारयेत् ॥
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜ੍ਵਲੰਤ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਮਝ ਕੇ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 43
त्रिभिराहुतिभिश्चापि देवदेवस्य सन्निधौ ॥ होमान्ते दीक्षितः पश्चाद्दद्याच्च गुरुदक्षिणाम्
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਰੰਤ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਰਪੇ।
Verse 44
हस्त्यश्वकटाकादीनि हेमग्रामादिकं नृपः ॥ दद्याच्च गुरवे प्राज्ञो मध्यमे मध्यमं तथा
ਵਿਵੇਕੀ ਰਾਜਾ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ-ਗੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਾਮ’ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਦਾਨ ਹੀ ਦੇਵੇ।
Verse 45
एवं कृते तु यत्पुण्यं माहात्म्यं जायते धरे ॥ तत्र शक्यं तु गदितुमपि वर्षशतैरपि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 46
जप्ताः स्युः पुष्करे तीर्थे प्रयागे सिन्धुसङ्गमे ॥ देवागारे कुरुक्षेत्रे वाराणस्यां विशेषतः
ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਸੰਗਮ, ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠੇ ਜਾਣ।
Verse 47
ग्रहणे विषुवे चैव यत्फलं जपतां भवेत् ॥ तत्फलं द्विगुणं तस्य दीक्षितो यः शृणोति च
ਗ੍ਰਹਣ ਜਾਂ ਵਿਸੁਵ/ਅਯਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਉਸ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਲਈ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 48
देवा अपि तपः कृत्वा ध्यायंति च वदंति च ॥ कदा नो भारते वर्षे जन्म स्याद्भूतधारिणि
ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਹੇ ਭੂਤਧਾਰিণੀ, ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ?’
Verse 49
दीक्षिताश्च भविष्यामो वराहं शृणुमः कथम् ॥ वराहं षोडशात्मानं त्यक्त्वा देहं कदा वयम्
‘ਅਸੀਂ ਦੀਖਿਆ ਵੀ ਲਵਾਂਗੇ—ਵਰਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣੀਏ? ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਰੂਪੀ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ?’
Verse 50
यास्यामः परमं स्थानं यद्गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ एवं जल्पन्ति विबुधा मनसा चिन्तयन्ति च
‘ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੇ—ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਬੁਧ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ वसिष्ठस्य च संवादं श्वेतस्य च महात्मनः
ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਵੇਤ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 52
स्वर्गवासे स्थितो ह्यासिच्छ्वेतो राजा महायशाः ॥ आसीदिलावृते वर्षे श्वेतो राजा बृहत्तपाः
ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ।
Verse 53
स महीṃ सकलां देवी सपल्लववनद्रुमाम् ॥ दातुमिच्छन्स चोवाच वसिष्ठं तपसां निधिम् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਅੰਕੁਰਾਂ, ਵਨਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 54
भगवन् दातुमिच्छामि ब्राह्मणेभ्यो वसुन्धराम् ॥ देह्यनुज्ञां स चोवाच वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 55
सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि अन्नेनैव च वर्धते ॥
ਸਾਰੇ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦੇ-ਫੁਲਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अन्नदानं ददस्व भोः ॥ वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा स राजा न तथाकरॊत् ॥
“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰੋ।” ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 57
रत्नवस्त्रमलङ्कारान् श्रीमन्ति नगराणि च ॥ यत्किञ्चित्कोषजातं स द्विजानाहूय तद्ददौ ॥
ਉਸ ਨੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਰਤਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ, ਧਨਾਢ੍ਯ ਨਗਰ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੌਲਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
प्रदत्तं ब्राह्मणस्याथ कुञ्जरानजिनानि च ॥ स कदाचिन्नृपः पृथ्वीं जित्वा परमधर्मवित् ॥
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਹਿਰਣ-ਚਮੜੇ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ—ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ…
Verse 59
पुरोहितमुवाचेदं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ भगवन्नश्वमेधानां सहस्रं कर्तुमुत्सहे ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ, ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।”
Verse 60
सुवर्णरौप्यताम्राणि यागं कृत्वा द्विजातिषु ॥ दत्तानि तेन राज्ञा वै नान्नं दत्तं तथा जलम् ॥
ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 61
वस्तु स्वल्पमिति ज्ञात्वा प्रभुः सोऽन्नं तु नाददत् ॥ एवं विभवयुक्तस्य तस्य राज्ञो महात्मनः ॥
“ਵਸਤੂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ” ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਸੀ।
Verse 62
कालधर्मवशाद्देवि मृत्युḥ समभवत्तदा ॥ परलोके वर्तमानः स च राजा महामनाः ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਾਲ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਆ ਪਈ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸਿਆ।
Verse 63
क्षुधया पीडितो ह्यासीत् तृषया च विशेषतः ॥ अनिनायाप्सरोभागं गत्वा श्वेताख्यपर्वतम्
ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ। ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਨਾਮਕ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ।
Verse 64
पुनर्विमानमारुह्य दिवमाचक्रमे नृपः ॥ अथ कालेन महता स राजा संशितव्रतः
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਰਾਜਾ—ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 65
तान्यस्थीनि लिहन्दृष्टो वसिष्ठेन महात्मना ॥ उक्तश्च तेन किंच त्वं स्वास्थि भुङ्क्षे नराधिप
ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ ਚੱਟਦਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਹੱਡੀਆਂ ਕਿਉਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ?’
Verse 66
एवमुक्तस्तदा राजा वसिष्ठेन महात्मना ॥ उवाच वचनं चेदं श्वेतो राजा मुनिं तदा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਨੇ ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 67
भगन् क्षुधितश्चास्मि अन्नपानं पुरा मया ॥ न दत्तं मुनिशार्दूल तेन मां बाधते क्षुधा
‘ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਭੁੱਖਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ; ਇਸ ਲਈ ਭੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਦੀ ਹੈ।’
Verse 68
किं ते करोमि राजेन्द्र क्षुधितस्य विशेषतः ॥ अदत्तं नोपतिष्ठेत कस्यचित्किंचिदुत्तमम्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਭੁੱਖਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜੋ ਉੱਤਮ ਵਸਤੂ ਦਾਨ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 69
रत्नहेमप्रदानेन भोगवान् जायते नरः ॥ अन्नपानप्रदानेन सर्वकामैस्तु तर्पितः
ਰਤਨ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
तन्न दत्तं त्वया राजन् स्तोकं मत्वा नराधिप ॥ श्वेत उवाच ॥ अदत्तस्य च सम्प्राप्तिस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਵੇਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਜਾਂ ਪਰিণਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 71
एवमुक्तस्ततो राज्ञा वसिष्ठो मुनिपुङ्गवः ॥ उवाच च मुनिर्भूयः श्वेतं वाक्यं महानृपम्
ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 72
शिरसा भक्तियुक्तेन याचितोऽसि महामुने ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अस्त्येकं कारणं येन जायते तन्न संशयः
ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 73
स सर्वमेधमारॆभे स्वयं क्रतुवरं नृपः ॥ यजतानेन विप्रेभ्यो दत्ता गावो द्विपा वसु ॥
ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵਮੇਧ ਯਜ्ञ—ਉੱਤਮ ਰਾਜਸੂਯ ਕ੍ਰਤੁ—ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਯਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 74
नान्नं तेन तदा दत्तं स्वल्पं मत्वा यथा त्वया ॥ ततः कालेन महता मृतोऽसौ जाह्नवीजले ॥
ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ-ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਛੋਟੀ ਗੱਲ’ ਸਮਝ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ (ਕਦੇ) ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਜਾਹ্নਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।
Verse 75
कृत्वा पुण्यं विनीताś्वः सार्वभौमो नृपोत्तमः ॥ स्वर्गं च गतवान्सोऽपि यथा राजन् भवान् प्रभो ॥
ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਨੀਤਾਸ਼ਵ—ਸਾਰਵਭੌਮ, ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ—ਭੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ (ਜਾਵੋਗੇ)।
Verse 76
असावपि क्षुधाविष्ट एवमेव गतो नृपः ॥ मर्त्यलोके नदीतीरे गङ्गायां नीलपवर्तम् ॥
ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ ਭੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵੱਲ ਗਿਆ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਨੀਲਪਵਰਤ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਨੂੰ।
Verse 77
विमानेनार्कवर्णेन भास्वता देववन्नृपः ॥ ददर्श च तदा राजा क्षुधितः स्वं कलेवरम् ॥
ਸੂਰਜ-ਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਸਮਾਨ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ; ਤਦ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਲੇਵਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ।
Verse 78
पुरोहितं ददर्शाथ होतारं जाह्नवीतटे ॥ तद्दृष्ट्वाऽसावपि नृपः पप्रच्छ मुनिसत्तमम् ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੋਤ੍ਰ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 79
क्षुधायाः कारणं किं मे स होता तमुवाच ह ॥ तिलधेनुं भवान्राजञ् जलधेनुं च सत्तम ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ?” ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਤਿਲ-ਧੇਨੁ ਅਤੇ ਜਲ-ਧੇਨੁ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੋ।”
Verse 80
घृतधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव ॥ देहि शीघ्रं येन भवान्क्षुधया वर्ज्जितो भवेत् ॥
“ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਾ, ਘ੍ਰਿਤ-ਧੇਨੁ, ਇੱਕ ਧੇਨੁ (ਸਧਾਰਣ ਗਾਂ) ਅਤੇ ਰਸ-ਧੇਨੁ ਵੀ ਦਿਓ। ਜਲਦੀ ਦਾਨ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਓ।”
Verse 81
तपते यावदादित्यस्तपते वापि चन्द्रमाः ॥ एवमुक्तस्ततो राजा तं पुनः पृष्टवानिदम् ॥
“ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ (ਤਦ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ)।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 82
होतोवाच ॥ विधानं तिलधेनोश्च त्वं शृणुष्व नराधिप ॥ चतुर्भिः कुडवैश्चैव प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः ॥
ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤਿਲ-ਧੇਨੁ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੂੰ ਸੁਣ। ਚਾਰ ਕੁਡਵ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 83
पुच्छे प्रकल्पनीया सा घण्टाभरणाभूषिता ॥ ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गीं तु कारयेत् ॥
ਪੂੰਛ ਵੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣਵਾਏ ਜਾਣ।
Verse 84
कांस्यदोहां रौप्यखुरां पूर्वधेनुविधानतः ॥ कृत्वा तां ब्राह्मणायाशु दद्याच्चैव नराधिप ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ‘ਧੇਨੁ-ਦਾਨ’ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਦੁੱਧ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਖੁਰ ਬਣਾਕੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 85
सा तु षोडशभिः कार्या चतुर्भिर् वत्सको भवेत् ॥ नासा गन्धमयी तस्या जिह्वा गुडमयी शुभा ॥
ਉਹ (ਧੇਨੁ-ਰੂਪ) ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬੱਛੜਾ ਚਾਰ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ। ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਜੀਭ ਗੁੜ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 86
सर्वौषधिसमायुक्तां मन्त्रपूतां तु दापयेत् ॥ अन्नं मे जायतामन्यत् पानं सर्वरसास्तथा ॥
ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਵਾਏ। (ਮੰਤ੍ਰ:) ‘ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਅੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇ।’
Verse 87
सर्वं सम्पादयास्माकं तिलधेनो द्विजार्पिता ॥ गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थं विशेषतः ॥
‘ਹੇ ਤਿਲ-ਧੇਨੁ, ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਪੰਨ ਕਰ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ।’
Verse 88
भजस्व कामान्मां देवि तिलधेनो नमोऽस्तु ते ॥ एवंविधां ततो दद्यात्तिलधेनुं नृपोत्तम ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ ਤਿਲਧੇਨੂ, ਮੇਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਐਸੀ ਤਿਲਧੇਨੂ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 89
कृष्णाजिनं धेनुवासो नन्दितां कल्पितां शुभाम् ॥ सूत्रेण सूत्रितां कृत्वा सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
ਗਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਲਈ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ) ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜ ਕੇ, ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ ਕਰੇ।
Verse 90
सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या कुर्यात्कारयतेऽपि वा ॥
ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣੇ, ਚਾਹੇ ਆਪ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕਰਵਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 91
तस्य सद्यो भवेल्लक्ष्मीरायुर् वित्तं सुतः सुखम् ॥ दृष्ट्वा तु मण्डलगतं देवं देव्याः समन्वितम् ॥
ਉਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਆਯੁ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਖ। ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਨੂੰ, ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ, ਦੇਖ ਕੇ (ਹੋਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
Verse 92
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं च गच्छति ॥ गोमये मण्डले कृत्वा गोचर्म्म तदनन्तरम् ॥
ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਚਰਮ (ਗਾਂ ਦੀ ਖਾਲ) ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 93
क्षीरवृक्षसमुद्भूतं दन्तकाष्ठं समन्त्रकम् ॥ भक्षयित्वा स्वपे्युर्हि देवदेवस्य सन्निधौ
ਦੁੱਧੀਆ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੰਤਕਾਠ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਸਮੇਤ ਚਬਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਨਿਦਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 94
अनिरुद्धं तथा पूज्य पश्चिमे चोत्तरे तथा ॥ पूजयेद्वासुदेवं तु सर्वपातकशान्तिदम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 95
भवेदव्याहतं ज्ञानं श्रीमान्विप्रो विचक्षणः ॥ किं पुनर्नवभिः स्नातो नरः पातकवर्जितः
ਗਿਆਨ ਅਵਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਨੌਂ (ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ) ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਨਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 96
दीक्षितात्मा पुनर्भूत्वा वराहं शृणुयाद्यदि ॥ तेन वेदपुराणानि सर्वे मन्त्राः ससंग्रहाः
ਜੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਵਰਾਹ (ਦੇਵ) ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਾਣੀ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ (ਮਾਨੋ) ਸਮੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 97
अन्नं देहि सदा राजन् सर्वकालसुखावहम् ॥ अन्नेन चैव दत्तेन किं न दत्तं महीतले
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਦਾ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰ; ਇਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?
Verse 98
तत्र प्राग्जन्ममूर्त्तिश्च पुरा दग्धा महात्मनः ॥ तत्रास्थीनि स सङ्गृह्य लिहन्नास्ते स पार्थिवः
ਉੱਥੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਦੇਹ-ਮੂਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਟਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 99
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मयाऽनघ ॥ आसीद्राजा पुराकल्पे विनीताश्वातिविश्रुतः
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਨੀਤਾਸ਼ਵ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਸੀ।
Verse 100
विनीताश्व उवाच ॥ कथं सा दीयते ब्रह्मंस्तिलधेनुर्जिगीषुभिः ॥ भुङ्क्ते स्वर्गं च विप्रेन्द्र तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
ਵਿਨੀਤਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਤਿਲਧੇਨੁ (ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਗਾਂ) ਕਿਵੇਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central ethical claim is that anna-dāna (the giving of food) is foundational to social welfare and the maintenance of life on Earth: beings arise and thrive through food, so withholding basic sustenance creates harm that persists beyond death. This ethic is reinforced through an itihāsa in which royal generosity focused on valuables and sacrifices is portrayed as incomplete when food and water are neglected. The ritual instructions are thus framed as not only expiatory technique but also as a discipline aligning prosperity with responsible distribution of essential resources.
The text highlights Kārttika-māsa, especially Śukla Dvādaśī, as a prime occasion for worship and darśana of Nārāyaṇa according to procedure. It also mentions performing or attending the rite on saṅkrānti (solar ingress) and during candrasūrya-grahaṇa (lunar and solar eclipses), and more generally on Dvādaśī days. A specific sequencing includes fasting on Ekādaśī, bathing, and entering the temple/ritual space for maṇḍala worship, followed by homa and concluding gifts.
Through the Pṛthivī–Varāha instructional frame, the chapter treats terrestrial well-being as dependent on orderly human conduct: correct ritualized offerings, regulated initiation ethics, and especially the circulation of food and resources. By elevating anna-dāna as the most vital gift—because it enables the flourishing of living beings—the narrative implicitly links human economic choices to Earth’s stability (Pṛthivī as the sustaining ground for life). The maṇḍala and dikpāla arrangements further symbolize spatial order and stewardship across directions and regions.
The chapter references Vasiṣṭha as the authoritative sage interlocutor within the embedded exemplum, and presents two royal figures—King Śveta and the earlier King Vinītāśva—as didactic models for evaluating kingship, charity, and ritual priorities. It also invokes standard cosmological-administrative figures such as the dikpālas (Indra, Agni, Yama, Nirṛti, Varuṇa, Vāyu, Kubera/Dhanada, Rudra/Īśāna) and Vaiṣṇava Vyūha deities (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa/Bala, Pradyumna, Aniruddha) as part of the ritual hierarchy.