Adhyaya 88: Account of the Extents of Śālmaladvīpa, Gomedadvīpa, and Puṣkaradvīpa

Verse 1

रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ॥ ८८.१ ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਪੰਜਵਾਂ ਵਰ੍ਹਸ਼ ‘ਸ਼ਾਲਮਲ’ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਲਮਲ, ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦ੍ਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ॥ ८८.३ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 3

घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः

ਘ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਗੁਣਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਰਸ਼ (ਖੰਡ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਪਹਾੜ—ਸੁਮਹਾਨ, ਪੀਤ, ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ, ਸਾਰਵਗੁਣ, ਸੌਵਰਣ, ਰੋਹਿਤ, ਸੁਮਨਸ, ਕੁਸ਼ਲ, … ਜਾਮਬੂਨਦ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ—ਇਹ ਕੁਲਪਹਾੜ (ਸੀਮਾਵਰਤੀ) ਹਨ, ਅਤੇ ਵਰਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਗੋਮੇਦ ਦਵੀਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲਮਲ ਸੁਰੋਦ (ਸੁਰਾ-ਸਮੁੰਦਰ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਰੋਦ ਵੀ ਦੋਗੁਣੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਗੋਮੇਦ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਇੱਕ ਤਾਵੱਤਾਵਸਰ, ਦੂਜਾ ਕੁਮੁਦ। ਸਮੁੰਦਰ ਇੱਖੁਰਸ (ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ) ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਗੁਣੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਸ਼ ਵੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਵਾਦੋਦਕ (ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ) ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਟਾਹ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕੜਾਹ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਕਟਾਹ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ। ਐਸੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜਾਣ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।