Adhyaya 87: Description of Krauñcadvīpa: its mountains, regions, rivers, and encircling ocean
Krauñcadvīpa-varṇana (Parvata–Varṣa–Nadī–Samudra-vibhāgaḥ)
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography) / Environmental Topography
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਦਵੀਪ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਨਾਲ ਮਾਪ-ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਮੁੱਖ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਚਾਈਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤ ਵਰਸ਼ਾਂ (ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ) ਅਤੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪਕ/ਵਰਨਨਾਤਮਕ ਨਾਮ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਘ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰਤਦਾਰ, ਪਰਿਆਵਰਣਕ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਵਾਲੇ ਜਗਤ ਦਾ ਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 87
Verse 1
रुद्र उवाच । अथ क्रौञ्चं भवति चतुर्थं कुशद्वीपाद् द्विगुणमानतः समुद्रः क्रौञ्चेन द्विगुणेनावृतः । तस्मिंश्च सप्तैव प्रधानपर्वताः । प्रथमः कौञ्चो विद्युर्लतो रैवतो मानसः सैव पावकः । तथैवान्धकारः सैवाच्छोदकः । देवावृत्तो स च सुरापो भण्यते । ततो देविष्ठः स एव काञ्चनशृङ्गो भवति । देवनन्दात्परो गोविन्दः, द्विविन्द इति । ततः पुण्डरीकः सैव तोषाशयः । एते सप्त रत्नमयाः पर्वताः क्रौञ्चद्वीपे व्यवस्थिताः । सर्वे च परस्परेणोच्छ्रयाः । तत्र वर्षाणि तथा क्रौञ्चस्य कुशलो देशः सैव माधवः स्मृतः वामनस्य मनोऽनुगः सैव संवर्तकस्ततोऽष्णवान् सोमप्रकाशः । ततः पावकः सैव सुदर्शनः । तथा चान्धकारः सैव सम्मोहः । ततो मुनिदेशः स च प्रकाशः । ततो दुन्दुभिः सैवानर्थ उच्यते । तत्रापि सप्तैव नद्यः
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਮਕ ਦਵੀਪ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋਗੁਣੇ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਪਹਿਲਾ ਕੌਂਚ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਲਤਾ, ਰੈਵਤ, ਮਾਨਸ, ਪਾਵਕ, ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਅੱਛੋਦਕ। ਦੇਵਾਵ੍ਰਿੱਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਾਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਕਾਂਚਨਸ਼੍ਰਿੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਨੰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗੋਵਿੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਵਿੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁੰਡਰੀਕ, ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਾਸ਼ਯ। ਇਹ ਸੱਤ ਰਤਨਮਯ ਪਹਾੜ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵਰਸ਼ (ਖੰਡ) ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਕੁਸ਼ਲੋ ਦੇਸ਼, ਮਾਧਵ, ਵਾਮਨ ਦਾ ਮਨੋਅਨੁਗ, ਸੰਵਰਤਕ, ਅਸ਼੍ਣਵਾਨ, ਸੋਮਪ੍ਰਕਾਸ਼; ਫਿਰ ਪਾਵਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਮੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੁਨਿਦੇਸ਼ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੁੰਦੁਭਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨਰਥ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 2
गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधाः स्मृताः । गौरी सैव पुष्पवहा कुमुद्वती ताम्रवती रोधसन्ध्या सुखावहा च मनोजवा च क्षिप्रोदा च ख्यातिः सैव गोबहुला पुण्डरीका चित्रवेगा शेषाः क्षुद्रनद्यः ॥ क्रौञ्चद्वीपो घृतोदेनावृतः । घृतोदा शाल्मलेनेति
ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰਿ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖਿਆਤੀ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਵਹਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮ੍ਰਵਤੀ; ਰੋਧਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਹਾ; ਮਨੋਜਵਾ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰੋਦਾ; ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਗੋਬਹੁਲਾ; ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਵੇਗਾ; ਬਾਕੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਘ੍ਰਿਤੋਦ (ਘੀ ਦੇ) ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਘ੍ਰਿਤੋਦ’ ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The passage primarily teaches an ordered model of Earth (Pṛthivī) through systematic geography—continents, mountains, regions, and rivers—implying that terrestrial stability depends on structured landforms and regulated waters. The instructional logic frames environmental order as a prerequisite for sustaining life and cosmic balance rather than presenting a direct social-legal injunction.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings) appear in the cited material. The content is descriptive cosmography rather than a ritual schedule.
It models balance through enumerated structures: seven principal mountains (as stabilizing features), seven varṣas (organized land divisions), and seven rivers (hydrological circulation), all enclosed by a concentric ocean. This mapping presents Earth as a regulated system in which landforms and waterways collectively maintain coherence.
No royal genealogies or human historical lineages are referenced in the cited verses. The only explicit speaker attribution in the manuscript excerpt is Rudra, while the broader work’s pedagogical frame is typically presented as Varāha instructing Pṛthivī.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.