Adhyaya 81: Description of the Divine Mountain Abodes: Meru, Devakūṭa, and Kailāsa
Devaparvatādhivāsa-varṇana (Meru–Devakūṭa–Kailāsa-niveśa)
Ancient-Geography (Purāṇic Sacred Topography) / Cosmography
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪਾਠਕ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ (ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ) ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਮੁਦਾਇਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਉਪ-ਪਹਾੜ—ਸ਼ਾਂਤ, ਕੁੰਜਰ, ਵਜ੍ਰਕ, ਮਹਾਨੀਲ, ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ, ਵੇਣੁਮਤ, ਵਸੁਧਾਰਾ, ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਗਜਪਰਵਤ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ, ਗਣਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰੀਆਂ/ਆਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਕੂਟ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ—ਸਭਾ, ਵਿਮਾਨ, ਨਿਧੀਆਂ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਕਨਕਮੰਦਾ, ਮੰਦਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ–ਉਮਾ ਵਿਵਾਹ, ਅਰਧਨਾਰੀ ਰੂਪ, ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਅਭਿਸੇਕ ਵਰਗੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਅੱਠ ਦੇਵਪਰਵਤਾਂ’ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਮਲ-ਸਮ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸਹ-ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 81
Verse 1
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ:
Verse 2
अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਵਕਾਸ (ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्।
ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ਾਂਤ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦਾ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 4
तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम्।
ਉੱਥੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਾਰਿਜਾਤ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਹੈ।
Verse 5
तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः।
ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ‘ਕੁੰਜਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 6
तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च।
ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੱਠ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹਨ।
Verse 7
तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜ੍ਰਕ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਹਨ।
Verse 8
ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः।
ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਮ ਤੋਂ ਨੀਲਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।
Verse 9
महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि।
ਮਹਾਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ-ਪੁਰਾਣ (ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ) ਹਨ।
Verse 10
पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां ख्यातानि।
ਕਿੰਨਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ/ਪ੍ਰਕਰਣ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 11
तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः।
ਉੱਥੇ ਦੇਵਦੱਤ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਰਾਜੇ (ਅਤੇ ਹੋਰ) ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ।
Verse 12
पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः
ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਮੂਹ ਗਰਵਿਤ (ਅਭਿਮਾਨੀ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि
ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੁਫ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦੁਆਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 14
चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः
ਅਤੇ ‘ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 15
ते च बिलप्रवेशाः बिलेṣu वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः
ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਫ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼—ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਵੈਨਤੇਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 16
वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੇਣੁਮਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਗਰ ਹਨ।
Verse 17
त्रिंशद् योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ (ਤੀਹਾਂ ਵਿੱਚ) ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਾਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।
Verse 18
उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम्
ਉਲੂਕਰੋਮਸ਼, ਮਹਾਵੇਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਹਨ।
Verse 19
एकैक्ये च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः
ਅਤੇ ਹਰ ਪਹਾੜ-ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸਵੈੰ ਗਰੁੜ ਜੀ ਤੈਨਾਤ ਹਨ।
Verse 20
कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः
ਪਰ ਕੁੰਜਰ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਜੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 21
वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां वरः । अनेकगणभूतकोटिसहस्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਣਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਭਗਵਾਨ ਅਨਾਦਿ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 22
वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः ।
ਵਸੁਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪਵਤਾਂ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Verse 23
वसुधारारत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया ।
ਵਸੁਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ-ਮੂರ್ಧਨ ਉੱਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੂਹ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति ।
ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸੇਬੇ ਵੀ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
एकशृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः ।
ਅਤੇ ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਦਾ ਆਸਨ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 26
गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति ।
ਅਤੇ ਗਜਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਭਗਵਤੀ ਆਪ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् ।
ਅਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਆਯਤਨ (ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ) ਹੈ।
Verse 28
चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः ।
ਉੱਥੇ ਚੌਰਾਸੀ ਹੋਰ ਨਗਰ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਰਨ-ਦੁਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।
Verse 29
तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति ।
ਉੱਥੇ ‘ਅਨੇਕਪਰਵਤਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁੱਧ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 30
तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः ।
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ‘ਰਾਜਰਾਜੈਕਪਿੰਗਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵ ਹੈ।
Verse 31
सुरराक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणां पुरशतम् ।
ਪੰਚਕੂਟ ਉੱਤੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹਨ; ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਉੱਤੇ ਦਾਨਵ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੌ ਨਗਰ ਹਨ।
Verse 32
ताम्राभे तक्षकस्य पुरशतम्॥
‘ਤਾਮ੍ਰਾਭ’ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਸੌ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਨਗਰ ਹਨ।
Verse 33
विशाखपर्वते गुहस्यायतनम्॥
ਵਿਸਾਖ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਦੇਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨ/ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 34
श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम्॥
ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਸ਼ਵੇਤੋਦਯ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭਵਨ ਹੈ।
Verse 35
हरिकूटे हरिर्देवः॥
ਹਰੀਕੂਟ ਉੱਤੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
Verse 36
कुमुदे किन्नरावासः॥
ਕੁਮੁਦ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Verse 37
अञ्जने महोरगाः॥
ਅੰਜਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹੋਰਗ—ਮਹਾਨ ਨਾਗ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 38
सहस्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः॥
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਗ੍ਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Verse 39
पुराणां सहस्रमेकं हेममालिनां मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु॥
ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਪੰਨਪ੍ਰਪਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹੇਮਮਾਲਿਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਆਯਤਨ (ਧਾਮ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ।
Verse 40
एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Verse 41
मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते॥
ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜ ਦੇਵਕੂਟ ਉੱਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ (ਵਿਨਿਆਸ) ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 42
तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम्।
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗਰੁੜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੁੰਨ੍ਯ ਖੇਤਰ ਹੈ।
Verse 43
तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योहनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः।
ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਪਾਸੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਨਗਰ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ।
Verse 44
आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः।
ਉਹ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਗੰਧਰਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹਨ।
Verse 45
तत्र चान्यत् त्रिंशद्योहनमण्डलं पुरं सैंहिकेयानाम्।
ਉੱਥੇ ਅੱਗੇ ਸੈਂਹਿਕੇਯਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते।
ਉੱਥੇ ਦੇਵਕੂਟ ਉੱਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 47
पुरं च कालकेयानां तत्रैव।
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਾਲਕੇਯਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਨਗਰ ਹੈ।
Verse 48
तथा चान्तरतटेऽन्ये सुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योहनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरं कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ‘ਸੁਨਾਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ। ਉਸੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਹੰਕਾਰੀ ਕਾਮਰੂਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਬਾਸਠ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੂਟ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 49
अथातः कैलासवर्णको भवति।
ਹੁਣ ਤੋਂ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतं भुवनमालाभिव्याप्तम्।
ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ/ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 51
तस्याश्च मध्ये सभा।
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਹੈ।
Verse 52
तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति।
ਉੱਥੇ ‘ਤਤਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ (ਪ੍ਰਾਸਾਦ) ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 53
धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च।
ਉਹ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 54
तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति।
ਉੱਥੇ ਪਦਮ, ਮਹਾਪਦਮ, ਮਕਰ, ਕੱਛਪ, ਕੁਮੁਦ, ਸ਼ੰਖ, ਨੀਲ, ਨੰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਨਿਧਿ—ਇਹ ਮਹਾਨਿਧੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 55
तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः।
ਉੱਥੇ ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Verse 56
तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी।
ਉੱਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ।
Verse 57
तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਨਕਮੰਦਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 58
तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति।
ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 59
पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः।
ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੁਬਾਹੁ, ਹਰਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਹਨ।
Verse 60
तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम्।
ਉਸੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਯਕਸ਼-ਨਗਰ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ।
Verse 61
तेषु च महामालिसुनेत्रचक्रादयो नायकाः।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸੁਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਨੇਤਾ ਹਨ।
Verse 62
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम्॥
ਉਸੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਬਾਗਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਜਲ-ਸਮੂਹ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
Verse 63
तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम्॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੁਮਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ ਅਤੇ ਭਗਦੱਤ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੌ ਰਾਜੇ ਸਨ।
Verse 64
तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहः संवृत्तः॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਉਮਾ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 65
तपश्च कृतवती गौरी॥
ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 66
किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम्॥
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਰਾਤ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ/ਉਪਸਥਿਤੀ ਸੀ।
Verse 67
तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शङ्करेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम्॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਸੋਮ-ਸਵਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ (ਸਰਵੇਖਣ) ਕੀਤਾ।
Verse 68
तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम्॥
ਉੱਥੇ ‘ਉਮਾਵਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਜਿਸ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਲਤਾਵਾਂ-ਵੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 69
यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम्॥
ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅਰਧਨਾਰੀ-ਅਰਧਨਰ ਦਾ ਦਿਹ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 70
तत्र च कार्त्तिकेयस्य शरद्वनम्॥
ਉੱਥੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ‘ਸ਼ਰਦਵਨ’ ਵੀ ਹੈ।
Verse 71
पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्त्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम॥
ਪੁਸ਼ਪਚਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ‘ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 72
तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्राण्याश्रमाणां हि भवति ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਨਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਉੱਦਾਲਕ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 73
तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं शृणुत ।
ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਧ ਨਾਮਕ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ।
Verse 74
तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य ।
ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਹੈ।
Verse 75
तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् ।
ਉਸੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ‘ਲੰਬਾ’ ਹੈ।
Verse 76
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् ।
ਉਸੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ‘ਬਿਲਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।
Verse 77
प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि ।
ਪ੍ਰਭੇਦਕ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਗਰ ਹਨ।
Verse 78
तस्य गिरिमूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति ।
ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ‘ਸੋਮਸ਼ਿਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਲਾ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 79
तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतारति ।
ਅਤੇ ਉਸ (ਸ਼ਿਲਾ) ਉੱਤੇ ਪਰਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 80
तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम ।
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ‘ਤ੍ਰਿਕੂਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ।
Verse 81
तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् ।
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 82
तथा च वह्न्यायतनम् ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਵਹ્નੀ (ਅਗਨੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 83
मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः ।
ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵਹ્નੀ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 84
उत्तरे च शृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि ।
ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਯਤਨ (ਮੰਦਰ) ਹਨ।
Verse 85
पूर्वे नारायणस्यायतनम् ।
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਆਯਤਨ (ਮੰਦਰ) ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 86
मध्ये ब्रह्मणः ।
ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਯਤਨ (ਮੰਦਰ) ਹੈ।
Verse 87
शङ्करस्य पश्चिमे ।
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 88
तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुचे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति ।
ਉੱਥੇ ਯਕਸ਼ ਆਦਿਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਜਾਤੁਚ ਨਾਮਕ ਮਹਾਪਰਵਤ ਉੱਤੇ, ਨੰਦਜਲ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਦੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨੰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਗਰਾਜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸੌ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 89
इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਅੱਠੇ ‘ਦੇਵਪರ್ವਤ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 90
तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैडूर्यमाणः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः ।
ਉਸੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਉਹਨਾਂ ਦੇ) ਰੰਗ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਰਤਨਾਂ, ਵੈਡੂਰਯ (ਬੇਰਿਲ), ਮਾਣ (ਸਫਟਿਕ), ਪੱਥਰ, ਹਿੰਗੁਲ (ਸਿੰਧੂਰ) ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 91
इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोक इति कीर्त्यते ।
ਇਹ ਧਰਤੀ ਲੱਖਾਂ ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਕੇਸਰ-ਵਲਯ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਆਲਵਾਲ (ਕਟੋਰੇ-ਸਮਾਨ ਖੱਡ) ਵਰਗਾ ਜੋ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸਿੱਧਲੋਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 92
इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिताः
ਇਹ ਧਰਤੀ ਕਮਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 93
एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते ।
ਅਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
८
ਇਹ ਕੇਵਲ ਅੰਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ “8” ਹੈ; ਸੰਭਵ ਹੈ ਲਿਖਾਰੀ/ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction is conveyed through cosmography: the text models Pṛthivī as a regulated, segmented habitat where distinct beings occupy bounded regions (parvatas, puras, āyatanas, bilapraveśas). This functions as an implicit ethic of terrestrial order—balance is maintained by proper placement, limits (maryādā), and coordinated coexistence rather than by a single prescriptive rule.
A clear calendrical marker appears with Somāśilā: the text states that Soma descends/appears there on parvan-days (parvaṇi), i.e., ritually significant lunar junctions. No explicit ṛtu (season) is specified, but the parvan reference anchors observance to the lunar ritual calendar.
Environmental balance is encoded as sacred topography: mountains, rivers, lakes, forests, and subterranean passages are presented as interconnected ecological zones, each assigned communities and guardians (devas, nāgas, yakṣas, etc.). By describing Earth as padmākāra (lotus-formed) with ordered ‘rings’ and residences, the text frames Pṛthivī’s stability as dependent on structured spatial distribution and protected hydrological/sylvan features (e.g., Mandākinī, Umāvana).
The chapter references named rulers/leaders of non-human polities (e.g., Devadatta and Candra among kinnaras; Ulūkaroma and Mahāvetra among vidyādharas; Rājarājaikapiṅgala among gandharvas; Nanda the nāgarāja, described as Śataśīrṣaprachaṇḍa). It also cites major sage-figures and āśrama traditions around Kailāsa (Mārkaṇḍeya, Vasiṣṭha, Parāśara, Viśvāmitra, Uddālaka), and mythic events involving Rudra–Umā and Kārttikeya.