Adhyaya 80: Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites
Dakṣiṇa–Paścima-digvyavasthā: Giridroṇī–vanasthalī–tīrtha-varṇanam
Ancient-Geography (Purāṇic cosmography) / Sacred Ecology
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ (ਇਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ) ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਨ, ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਦਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ, ਮੱਧ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰਤਨ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪੁਲੋਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਨਗਰੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਆਮ-ਵਾਟਿਕਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਲਵਸਥਲੀ ਆਦਿ ਸਥਲੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਧਾਮ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਸਦੀਵੀ ਕੌਸਮਿਕ ਅਗਨੀ-ਖੇਤਰ, ਅਪਹੁੰਚ ਫਲ-ਭੂਮੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ-ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ/ਉਮਾਪਤੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਠਾਰ, ਉਪਵਨ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 80
Verse 1
रुद्र उवाच । अथ दक्षिणदिग्व्यवस्थिताः पर्वतद्रोण्यः सिद्धाचारिताः कीर्त्यन्ते । शिशिरपतङ्गयोर्मध्ये शुक्लभूमिस्त्रिया मुक्तलतागलितपादपम् । इक्षुक्षेपे च शिखरे पादपैरुपशोभितम् । उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ॥ ८०.१ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ—ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸਿਰ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿੱਟੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਲਟਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਇਖ਼ਸ਼ੁਕ੍ਸ਼ੇਪ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਉਦੁੰਬਰਾਂ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਵਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੇਵਦੇ ਹਨ।
Verse 2
फलितं तद्वनं भाति महाकूर्मोपमैः फलैः ॥ तद्वनं देवयोन्योऽष्टौ सेवन्ते सर्वदैव ॥ ८०.२ ॥
ਉਹ ਵਨ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਫਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੱਛੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਨ ਦੀ ਸਦਾ ਹੀ ਅੱਠ ਦੇਵ-ਯੋਨੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यः वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस् तच्च शतयोजनम् एकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण्डरीकैः समन्ततः सहस्रपत्रैरविरलैरलङ्कृतं महत्सरः । अनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् ॥ ८०.३ ॥
ਉਥੇ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮ੍ਰਾਭ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਹੈ—ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਲੰਮਾ—ਜੋ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਂ ਦੇ ਘਣੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਿੱਧ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमानामा विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति ॥४॥
ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਸੌ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਮਾਰਗ-ਰਥਿਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਪੁਲੋਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ-ਵਰਗ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਖਾਖਾ ਪਰਬਤ-ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਪਰਬਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਆਮਾਂ ਦਾ ਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧੀ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਮਹਾਕੁੰਭ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णे पञ्चाशद्योजनायते ॥५॥
ਸੁਮੂਲ ਨਾਮਕ ਅਚਲ-ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ।
Verse 6
बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च ॥६॥
ਇੱਥੇ ‘ਬਿਲ੍ਵਸਥਲੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬਿਲ੍ਵ ਦੇ ਫਲ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗੇ) ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਥਲੀ ਨੂੰ ਸੁਗੁਹ੍ਯਕ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਸੇਵਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਲ੍ਵ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਤ੍ਨਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਿੰਸ਼ੁਕ-ਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੈ।
Verse 7
तत्र चादित्यस्य देवस्य महदायतनम् । समासे मासे च भगवानवतारति सूर्यः प्रजापतिः । कालजनकं देवाऽऽदयो नमस्यन्ति । तथा च पञ्चकूटस्य कैलासस्य चान्तरे सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलम् ॥७॥
ਉੱਥੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇਵ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਆਯਤਨ (ਮੰਦਰ) ਹੈ। ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰ੍ਯ—ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ—ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਜਨਕ ਵਜੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੰਚਕੂਟ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ—ਹੰਸ ਵਰਗਾ ਧਵਲ, ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਜਿੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 8
अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकेन भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद् योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृताऽसती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः । बृहस्पतेस्तद्वनम् । तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता ॥८॥
ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਹਾੜੀ ਦ੍ਰੋਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਾਰਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਪੱਥਰੀਲਾ ਭੂਤਲ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਤਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੂਹਣਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਹੈ—ਅੱਗ ਦਾ ਸਥਾਨ। ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸੰਵਰ੍ਤਕ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਇੰਧਨ ਦੇ ਸਦਾ ਜਗਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਅੰਜਨ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਆਤੁਲੁੰਗ-ਸਥਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਗਮ ਹੈ; ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਥਲੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕ ਪੁੰਨ੍ਯ ਹ੍ਰਦ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਦਾ ਵਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਗੌਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਰੋ-ਦ੍ਰੋਣੀ ਹੈ ਜੋ ਅਨੇਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੁੰਜਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।
Verse 9
तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोऽपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्या । अनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति ॥९॥
ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਆਯਤਨ (ਧਾਮ/ਮੰਦਰ) ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਤੇ ਪਾਂਡੁਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਪੱਥਰੀਲਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ—ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ—ਜੋ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਪੰਕਾ ਦੀਰਘਿਕਾ (ਕੀਚੜ ਰਹਿਤ ਲੰਮਾ ਜਲਾਸ਼ਯ) ਹੈ ਅਤੇ ਥਲ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਦ੍ਮਿਨੀ (ਕਮਲ-ਤਾਲਾਬ) ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਬੜ) ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਮਾ-ਪਤੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਦੇਵ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਇਕ ਉੱਚ-ਸ਼ਿਖਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਕੂਟ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੋਹਰ ਪੁਰੁਸ਼ਸਥਲੀ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ, ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਜਿੱਥੇ ਬਿਲ੍ਵ ਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੰਗੋਲਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਨਾਗ ਆਦਿ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्राक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता । तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् । दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद्विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः ॥१०॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿੰਜਲ ਅਤੇ ਨਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਥਲੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ; ਨਾਨਾ ਵਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਦ੍ਰਾਖਾਂ ਅਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਕਰ ਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਮੈਦਾਨ ਹੈ—ਸੱਠ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ—ਜੋ ਹਥੇਲੀ ਵਰਗਾ ਸਮਤਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਵੀਰੁਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਮਹਾਵਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦਸ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਅੱਠ ਯੋਜਨ ਦੇ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਦੇ ਮਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਹਾੜੀ ਖੱਡਾਂ/ਢਲਾਨਾਂ ਹਨ।
Verse 11
ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ—ਲੰਬਾਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਤੀਹ ਯੋਜਨ—ਜੋ ਅਨੇਕ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰਤਨ-ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁਲੋਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਰਾਜਾ ਲੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਖਾਖ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਆਮਾਂ ਦਾ ਬਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਮਹਾਕੁੰਭ ਜਿਹੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
ਸੁਮੁਲ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਅਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ।
Verse 13
ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਿਲਵਸਥਲੀ’ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਫਲ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹਨ; ਉਹ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਲਵ-ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਗੁਹ੍ਯਕ ਆਦਿ ਉਸ ਸਥਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਸੁਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਿੰਸ਼ੁਕ-ਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਫੁੱਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਹਵਾ ਮਹਿਕਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
Verse 14
ਉੱਥੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇਵ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਯਤਨ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਦਾ ਜਨਕ ਮੰਨ ਕੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੰਚਕੂਟ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ, ਹੰਸ ਵਰਗਾ ਧਵਲ, ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੇ ਅਨਾਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦਾ ਪੱਥਰੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਤਪਤ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਅਗਨਿਸਥਾਨ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸੰਵਰਤਕ ਅਗਨੀ ਬਿਨਾ ਇੰਧਨ ਦੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜਾਂ ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤੁਲੁੰਗ ਸਥਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਗਮ ਹੈ; ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਥਲੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕ ਪੁੰਨ੍ਯ ਹ੍ਰਦ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਵਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਗੌਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰੋਦ੍ਰੋਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 16
ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਯਤਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਪਾਂਡੁਰ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਇਕ ਪੱਥਰੀਲਾ ਉੱਚਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਪੰਕ ਦਿਰਘਿਕਾ (ਸਾਫ਼ ਸਰੋਵਰ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਥਲ-ਪਦਮਿਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਉਮਾ-ਪਤੀ, ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਗਿਰਿ ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਇਕਸ਼ੁ-ਖੇਪ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨਾਲ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਕੂਟ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੋਹਰ ਪੁਰੁਸ਼ਸਥਲੀ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਅਨੇਕ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਬਿਲਵ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਾਂਕੋਲਕ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਕਰ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਨਾਗ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 17
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿੰਜਲ ਅਤੇ ਨਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ-ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੀ ਇਕ ਸਥਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਗੂਰ, ਖਜੂਰ ਅਤੇ ਖੰਡ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਠ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਹਥੇਲੀ ਵਰਗੀ ਸਮਤਲ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਥਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਰੁਧਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਮਹਾਵਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਯੋਜਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ। ਦਸ, ਪੰਦਰਾਂ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੀਹ ਅਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਸਥਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਰਵਤ-ਖ਼ਯ (ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਖੱਡ) ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The text’s instruction is conveyed through cosmographic description: Earth (Pṛthivī) is presented as an ordered system of protected landscapes—forests, waters, and mountain-valleys—whose sacralization (āyatanas, āśramas, divine/ṛṣi habitation) implicitly regulates human approach, access, and restraint. The chapter frames environmental abundance and danger-zones alike as parts of a balanced terrestrial design.
A calendrical marker appears in connection with the Āditya shrine: the Sun (Sūrya/Āditya Prajāpati) is said to ‘descend’ in specific months—samāsa and māsa—indicating ritual or observance timing tied to monthly cycles rather than explicit tithi lists in this excerpt.
Balance is articulated through spatial partitioning (digvyavasthā) and ecological diversification: sweet-water rivers, fertile fruit forests, fragrant groves, lotus lakes, and restricted/inaccessible zones (agamyā sthalīs; vṛkṣa-vivarjita heated stone; perpetual fire region) together form a managed Earthscape. The narrative implies stewardship by marking certain regions as sanctified, inhabited by siddhas/devas, or hazardous—thereby limiting exploitation.
The excerpt references Kardama Prajāpati (as an āśrama-holder), Puloman (as Vidyādhara-rāja with a large retinue), and divine figures whose residences structure the landscape—Viṣṇu (parama-īśvara), Śiva as Umāpati/Candraśekhara, Bṛhaspati (associated with a forest), Indra (with an āśrama), and Āditya/Sūrya (with an āyatana).