Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਬੋਧਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ (ਪਹਾੜ-ਰਾਜੇ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰਰਥ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰੋਵਰ: ਪੂਰਬ ਦਾ ਅਰੁਣੋਦ, ਦੱਖਣ ਦਾ ਮਾਨਸ, ਪੱਛਮ ਦਾ ਅਸਿਤੋਦ, ਉੱਤਰ ਦਾ ਮਹਾਭਦ੍ਰ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਕਮਲ-ਭਰੇ ਜਲ, ਅਤੇ ਵਨਾਂ-ਉਪਵਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਉਪ-ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਜਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਪਹਾੜ-ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਕੂਜਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ‘ਬਾਹਾਂ’ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
ਉਹ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ, ਹੌਲੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨੋਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ‘ਚੈਤਰਰਥ’ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਧਮਾਦਨ’ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਜਲਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਹਨ।
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਦੇਵਤੇ—ਲਲਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
ਉੱਥੇ ਰਮਣੀਕ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ; ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰੇ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਦਾਇਕ ਜਲ ਵੀ ਹਨ।
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
ਅਨੇਕ ਜਲ-ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਥਾਵਾਂ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਲਟਕਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਚਹਿਕਦੇ ਪੰਛੀ-ਸਮੂਹਾਂ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
ਕਮਲ, ਨੀਲ ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਕਹਲਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਰੋਵਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਜੋ ਨਾਨਾ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਰੁਣੋਦ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਨਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਸਿਤੋਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਭਦ੍ਰ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਕਮੁਦਾਂ ਤੇ ਕਹਲਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ।
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
ਅਰੁਣੋਦਯ ਦੇ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤ ਸਮੇਤ ਸੁਣੋ।
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
ਇਹ ਹਨ—ਵਿਕੰਕ, ਮਣਿਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸੁਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉਪਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਨੀਲ, ਫਿਰ ਕੁੰਭ, ਸੁਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮਦਨ।
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
ਵੇਣੁਨੱਧ, ਸੁਮੇਦਾ, ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਦੇਵਪਰਵਤ—ਇਹ ਪਰਵਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ।
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
ਮੰਦਰ ਪਰਵਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਿੱਧਗਣ ਅਤੇ ਮਦਮੱਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਰਵਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ।
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
ਜੋ ਨਾਮ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝ ਲੈ—ਸ਼ੈਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਜੋ ਅਚਲ ਪਰਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
ਕਪੀ, ਸ਼ਤਮਕਸ਼, ਤੁਰਗ ਅਤੇ ਸਾਨੁਮਾਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਮ੍ਰਾਹ, ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤੋਦਨ ਨਾਮਕ ਪਰਵਤ ਵੀ ਹਨ।
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
‘ਸਮੂਲ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸਰਲ ਅਤੇ ‘ਰਤਨਕੇਤੁ’ ਪਹਾੜ ਹਨ; ‘ਏਕਮੂਲ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਮਹਾਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ‘ਗਜਮੂਲ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਵਕ ਵੀ ਹੈ।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
ਪੰਚਸ਼ੈਲ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਉੱਤਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
ਕਪਿਲ, ਪਿੰਗਲ, ਭਦ੍ਰ, ਸਰਸ; ਅਤੇ ਮਹਾਚਲ; ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਮਧੁਮਾਂਸ਼; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਜਨ ਅਤੇ ਮਰਕਟ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਰਸ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ—ਇਹ ਪੱਛਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਮੰਤ ਪਹਾੜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮਹਾਭਦ੍ਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਾੜ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
(ਉੱਥੇ) ਹੰਸਕੂਟ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਹੰਸ ਪਹਾੜ, ਕਪਿੰਜਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੰਦਰਸ਼ੈਲ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
(ਉੱਤਰ ਦੇ ਪਹਾੜ) ਨੀਲ, ਕਨਕਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ; ਪੁਸ਼ਕਰ; ਮੇਘਸ਼ੈਲ; ਵਿਰਜਾ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਅਚਲ; ਅਤੇ ਜਾਰੁਚਿ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ—ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ (ਪਹਾੜਾਂ) ਬਾਰੇ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਮਤਲ ਮੈਦਾਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦ੍ਰੋਣੀਆਂ (ਘੇਰੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ) ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ।
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.