Adhyaya 76: Description of Svarga: Amarāvatī, the Sudharmā Assembly Hall, and the Directional Cities
Svarga-lokasya Amarāvatī-dharmasabhā ca (Sudharmā) — digpura-varṇanam
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਪੁਰਾਣਿਕ ਭੂਗੋਲ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਕ੍ਰਵਾਟਾ ਨਾਮਕ ਗੋਲ ਪਹਾੜੀ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵਨਗਰੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਹੈ—ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਰਾਂ, ਅਨੇਕ ਵਿਮਾਨ, ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ, ਧਵਜਾਂ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਯਕਸ਼, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਤਨਮਯ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਚੀਪਤੀ, ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼) ਸਿੱਧ-ਜਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੁ, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਇਕ ਸੁਚੱਜਾ, ਬਹੁ-ਖੇਤਰੀ ਲੋਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 76
Verse 1
रुद्र उवाच । तस्यैव मेरोः पूर्वे तु देशे परमवर्चसे । चक्रवाटपरिक्षिप्ते नानाधातुविराजिते ॥ ७६.१ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਰਮ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਚਕ੍ਰਵਾਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्र सर्वामरपुरं चक्रवातसमुद्धतम् । दुर्धर्षं बलदृप्तानां देवदानवरक्षसाम् । तत्र जाम्बूनदमयः सुप्राकारः सुतोरणः ॥ ७६.२ ॥
ਉੱਥੇ ਸਭ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਕ੍ਰਵਾਤ ਨਾਲ ਉੱਛਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਅਦਮ੍ਯ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜਾਮਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪਰਕੋਟਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੋਰਨ ਸਨ।
Verse 3
तस्याप्युत्तरपूर्वे तु देशे परमवर्चसे । आलोकजनसंपूर्णा विमानशतसंकुला ॥ ७६.३ ॥
ਉਸ ਨਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਹੈ।
Verse 4
महावापीसमायुक्ता नित्यं प्रमुदिता शुभा । शोभिता पुष्पशबलैः पताकाध्वजमालिनी ॥ ७६.४ ॥
ਵੱਡੀ ਵਾਪੀ (ਜਲਾਸ਼ਯ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਇਹ ਨਗਰੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਾਕਾ ਤੇ ਧੁਜਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ।
Verse 5
देवैर्यक्षोप्सरोभिश्च ऋषिभिश्च सुषोभिता । पुरन्दरपुरी रम्या समृद्धा त्वमरावती ॥ ७६.५ ॥
ਦੇਵਾਂ, ਯੱਖਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਪੁਰੰਦਰਪੁਰੀ—ਤੂੰ ਹੀ ਅਮਰਾਵਤੀ—ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
Verse 6
तस्या मध्येऽमरावत्यां वज्रवैडूर्यवेदिका । त्रैलोक्यगुणविख्याता सुधर्मा नाम वै सभा ॥ ७६.६ ॥
ਉਸ ਅਮਰਾਵਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਵੈਡੂਰਯ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਵੇਦਿਕਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ‘ਸੁਧਰਮਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 7
तत्रास्ते श्रीपतेः श्रीमान् सहस्राक्षः शचीपतिः । सिद्धादिभिः परिवृतः सर्वाभिर्देवयोनिभिः ॥ ७६.७ ॥
ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼, ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਯੋਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 8
तत्र चैव सुवंशः स्याद् भास्करस्य महात्मनः । साक्षात् तत्र सुराध्यक्षः सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ७६.८ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तस्याश्च दिक्षु विस्तीर्णा तत्तद्गुणसमन्विता । तेजोवती नाम पुरी हुताशस्य महात्मनः ॥ ७६.९ ॥
ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤੱ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ‘ਤੇਜੋਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਸੀ; ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਹੁਤਾਸ਼ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੀ।
Verse 10
तत्तद्गुणवती रम्या पुरी वैवस्वतस्य च । नाम्ना संयमनी नाम पुरी त्रैलोक्यविश्रुता ॥ ७६.१० ॥
ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੀ ਵੀ ਤੱਤੱ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਨਾਮ ‘ਸੰਯਮਨੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 11
तथा चतुर्थे दिग्भागे नैर्ऋताधिपतेः शुभा । नाम्ना कृष्णावती नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ॥ ७६.११ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਥੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਨੈਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ, ਧੀਮਾਨ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਦੀ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ (ਪੁਰੀ) ਹੈ।
Verse 12
पञ्चमे ह्युत्तरपुटे नाम्ना शुद्धवती पुरी । उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ॥ ७६.१२ ॥
ਪੰਜਵੇਂ ਉੱਤਰ-ਪੁਟ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁੱਧਵਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਲ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 13
तथा पञ्चोत्तरे देवस्वस्योत्तरपुटे पुरी । वायोर्गन्धवती नाम ख्याता सर्वगुणोत्तरा ॥ ७६.१३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚੋੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਸਵ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੁਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਯੂ ਦੀ ‘ਗੰਧਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
तस्योत्तरपुटे रम्या गुह्यकाधिपतेः पुरी । नाम्ना महोदया नाम शुभा वैदूर्यवेदिका ॥ ७६.१४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਮਣੀਕ ਪੁਰੀ ਹੈ। ਉਹ ‘ਮਹੋਦਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਦੂਰ੍ਯ ਮਣੀ ਦੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 15
तथाष्टमेऽन्तरपुटे ईशानस्य महात्मनः । पुरी मनोहरा नाम भूतैर्नानाविधैर्युता । पुष्पैर्धन्यैश्च विविधैर्वनैराश्रमसंस्थितैः ॥ ७६.१५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ‘ਮਨੋਹਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।
Verse 16
प्रार्थ्यते देवलोकोऽयं स स्वर्ग इति कीर्तितः ॥ ७६.१६ ॥
ਇਹ ਦੇਵਲੋਕ ਲੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਵਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents svarga as a structured, directionally organized environment centered on Meru, where civic splendor, assembly space (Sudharmā), and deity-linked regions model an ideal of regulated cosmic governance rather than a direct code of social ethics.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) appear in this passage; the content is descriptive geography/cosmography rather than ritual timing.
Environmental balance is implied via spatial design: the realm is depicted as enclosed (cakravāṭa-parikṣipta), resource-rich (nānā-dhātu-virājita), and systematically partitioned into directional cities. This models a stable, managed cosmos that can be read as an analogue for terrestrial stewardship—order, containment, and resource awareness—within the broader Varāha–Pṛthivī Earth-centered narrative tradition.
The passage references primarily deity figures rather than human lineages: Indra (Sahasrākṣa, Śacīpati), Agni (Hutāśa), Yama (Vaivasvata), Nirṛti (associated here with Virūpākṣa), Varuṇa, Vāyu, Kubera (Guhyakādhipati), and Īśāna, along with classes of beings (deva, yakṣa, apsaras, ṛṣi, siddha).