Adhyaya 75: Description of Jambūdvīpa: its regions, mountains, measurements, and cosmic structure

Verse 1

रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ॥ ७५.१ ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 2

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ॥ ७५.२ ॥

ਉਥੇ ਕਿੰਨੇ ਵਰ੍ਹ (ਖੰਡ) ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ; ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀ ਵੀ (ਵਰਨਿਤ ਹੋਵੇਗੀ)।

Verse 3

द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर् विततं जगत् ॥ ७५.३ ॥

ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭੇਦ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਤ (ਮੁੱਖ) ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਫੈਲਿਆ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 4

सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ७५.४ ॥

ਮੈਂ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦਾ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਨੁੱਖ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ॥ ७५.५ ॥

ਜੋ ਤੱਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਚਿੰਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਚਿੰਤ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ॥ ७५.६ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌ ਵਰ੍ਹਸ਼ (ਖੰਡ) ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।

Verse 7

शतमेकें सहस्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनेर्विविधैः शुभैः ॥ ७५.७ ॥

ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਪਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਯੋਜਨ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 8

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ॥ ७५.८ ॥

ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਧਾਤੂ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਿਲਾ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 9

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ॥ ७५.९ ॥

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਰਿਮੰਡਲਾਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਨੌ ਭੁਵਨ/ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ॥ ७५.१० ॥

ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਵਣ (ਨਮਕੀਨ) ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 11

तस्य प्रागायताः दीर्घाः षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ ७५.११ ॥

ਉਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਇਹ ਛੇ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਹਾੜ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 12

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ॥ ७५.१२ ॥

ਹਿਮਪ੍ਰਾਯ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਹੇਮਵਾਨ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ—ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

चतुर्वर्णः स सुवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ॥ ७५.१३ ॥

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਵਰਨਮਯ, ਤੇਜਸਵੀ ਧਾਤੂਮਯ ਗਿਰਿ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਵ੍ਰਿੱਤਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 14

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसम्भूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ७५.१४ ॥

ਉਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾਨਾ ਰੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭਿ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 15

पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ॥ ७५.१५ ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਹ ਪੀਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੈਸ਼੍ਯਤਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर् नामार्थकर्मणः ॥ ७५.१६ ॥

ਉਹ ਭ੍ਰਿੰਗ-ਬੂਟੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ’ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 17

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः॥ ७५.१७॥

ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਤਰੀਯ ਭਾਵ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकुम्भश्च श्रृङ्गवान् ॥ ७५.१८ ॥

ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਗੋਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰੰਗ ਤੇ ਪਰਿਮਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੈ—ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਵੈਡੂਰ੍ਯਮਯ; ਚਿੱਟਾ, ਪਰਮ ਸ਼ੁਕਲ, ਸੁਵਰਨਮਯ; ਮਯੂਰ-ਪੰਖ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ (ਉੱਤਮ ਸੋਨਾ) ਮਯ, ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 19

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ॥ ७५.१९ ॥

ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਕੰਭ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੌੜਾਈ/ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਫਾਸਲਾ) ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स सम्भवः । नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ॥ ७५.२० ॥

ਵਿਚਕਾਰ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਮੇਰੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम् ॥ ७५.२१ ॥

ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅਰਧ ‘ਵੇਦ੍ਯਾਰਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ‘ਉੱਤਰ’ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद्विधीयते ॥ ७५.२२ ॥

ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਛੇ ਵਰ੍ਹੇ (ਖੇਤਰ) ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ‘ਵਰ੍ਹਾ-ਪਰਬਤ’ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 23

द्वे द्वे वर्षे सहस्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ॥ ७५.२३ ॥

ਹਰ ਦੋ-ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਉਚਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲੰਬਕ (ਆਯਾਮ) ਪਰਿਮਾਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

योजनानां सहस्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरौ । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् शृङ्गवांश्च यः ॥ ७५.२४ ॥

ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ—ਇਹ ਦੋ ਪਹਾੜ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਘੱਟ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸ਼ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਿਮਵਾਨ।

Verse 25

जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ॥ ७५.२५ ॥

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਧ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਮਾਪ ਤੋਂ ਹੇਮਕੂਟ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇਮਕੂਟ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਿਮਵਾਨ ਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨਾ ਘੱਟ ਹੈ।

Verse 26

अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान्शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ॥ ७५.२६ ॥

ਮਹਾਂਗਿਰਿ ਹੇਮਕੂਟ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜੀ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ।

Verse 27

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ॥ ७५.२७ ॥

ਦਵੀਪ ਦੇ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਘਟਤ ਤੇ ਵਧਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵੀ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 28

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ॥ ७५.२८ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਪਦ ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਸ਼ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਖੱਡ-ਖਾਬੜ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 29

संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ ७५.२९ ॥

ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੂ-ਭਾਗ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਗਮ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 30

एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किम्पुरुषोत्तमः ॥ ७५.३० ॥

ਇਹ ਹੈਮਵਤ ਵਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਤਤੀ—ਅਰਥਾਤ ਭਰਤ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉੱਚਾ ਹੇਮਕੂਟ ‘ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 31

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ॥ ७५.३१ ॥

ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਨਿਸਧ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 32

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव शृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ॥ ७५.३२ ॥

ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੀਲ ਪਰਬਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਰਮ੍ਯਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਰਮ੍ਯਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਸ਼੍ਵੇਤ’ (ਪਰਬਤ) ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਹਿਰਣ੍ਮਯ’ (ਦੇਸ਼) ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਕੁਰੂ’ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੰਤ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ॥ ७५.३३ ॥

ਧਨੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰਸ਼ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ—ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚਾਰ ਦੀਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।

Verse 34

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं शृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ॥ ७५.३४ ॥

ਨਿਸਧ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੇਦੀ ਦਾ ਦੱਖਣਾਰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਰਧ ਹੈ।

Verse 35

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ॥ ७५.३५ ॥

ਵੇਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣਾਰਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੂ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 36

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ७५.३६ ॥

ਨੀਲ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਪਰਬਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਰਬਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 37

योजनानां सहस्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः ॥ ७५.३७ ॥

ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਉਚਾਈ—ਦੋਵੇਂ—ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 38

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ॥ ७५.३८ ॥

ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਗੰਧਮਾਦਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਲੰਬਾਈ, ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 39

परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ॥ ७५.३९ ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲਾਕਾਰ ‘ਕਨਕ ਪਰਬਤ’ ਮੇਰੂ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਚੌਕੋਣਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ।

Verse 40

अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ ७५.४० ॥

ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਲ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਧਾਤੁ-ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਉਸ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ (ਮੱਧ ਭਾਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ॥ ७५.४१ ॥

ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈਆਂ।

Verse 42

अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७५.४२ ॥

ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्तिरव्ययः ॥ ७५.४३ ॥

ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜਗਤ ਦਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 44

न तस्य प्राकृताः मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ॥ ७५.४४ ॥

ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਯੋਗਿਤਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਭੂ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७५.४५ ॥

ਉਸ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਕਲਪ-ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ।

Verse 46

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ॥ ७५.४६ ॥

ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਈਸ਼ਵਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।

Verse 47

तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ॥ ७५.४७ ॥

ਉਸ ਦੇ ਬੀਜ-ਉਤਪੱਤਿ ਦਾ—ਅਰਥਾਤ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ—ਵਰਨਨ ਯਥਾਰਥ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 48

तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकाराऽ समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ७५.४८ ॥

ਉਹ ਜਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਾਇਆ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 49

तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तारं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥ ७५.४९ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਉਸ ‘ਲੋਕ-ਕਮਲ’ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।

Verse 50

महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥ ७५.५० ॥

ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਵਰਸ਼ ਸਥਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਪਹਾੜ-ਸਰੂਪ ਭੂ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ‘ਮੇਰੂ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 51

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ॥ ७५.५१ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੀਲਾ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭੌਰੇ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ।

Verse 52

उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः । मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्टितः ॥ ७५.५२ ॥

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਚਿੱਟਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 53

तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ॥ ७५.५३ ॥

ਉਹ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਸੀ।

Verse 54

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु । शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ॥ ७५.५४ ॥

ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ (ਮਾਪ) ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਧੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹੀ (ਮਾਪ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਵ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੱਤੀ (ਮਾਪ) ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 55

विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ॥ ७५.५५ ॥

ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੰਡਲ (ਵ੍ਰਿਤ) ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਛਾ ਕੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਾਪ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

नवतिश्च सहस्राणि योजनानां समन्ततः । ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्तितम् । चतुरस्त्रेण मानेन परिणामः समन्ततः ॥ ७५.५६ ॥

ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੱਬੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਦਾ ਵਾਧੂ ਮਾਪ ਵੀ ਵਿਅਾਸ (ਵਿਆਸ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਮਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 57

स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः । सवैनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ॥ ७५.५७ ॥

ਉਹ ਪਰਬਤ ਅਤਿ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਜਾਤਰੂਪ (ਸੁਵਰਨ) ਮਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ/ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 58

तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ॥ ७५.५८ ॥

ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਸਭ ਸਮੂਹ—ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ—ਸ਼ੈਲਰਾਜ (ਪਰਬਤ-ਰਾਜ) ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 59

स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः । चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः ॥ ७५.५९ ॥

ਉਹ ਮੇਰੁ ਪਰਬਤ ਤਾਂ ਭੂਤਾਂ (ਜੀਵਾਂ) ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਭਵਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦੇਸ਼/ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 60

भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे । उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ७५.६० ॥

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਲ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ ਹਨ।

Verse 61

कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात् परिमण्डला । योजनानां सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ॥ ७५.६१ ॥

ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰ্ণਿਕਾ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲ ਹੈ; ਯੋਜਨ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਹੈ।

Verse 62

तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्तिताः । चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचराः ॥ ७५.६२ ॥

ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਉਨਾਹਠ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।

Verse 63

त्रिंशच्चापि सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । तस्य केसरजालानि विकीर्णानि समन्ततः ॥ ७५.६३ ॥

ਯੋਜਨ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਰ-ਜਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 64

शतसाहस्रमायाममशीतिḥ पृथुलानि च । चत्वारि तत्र पर्णानि योजनानां चतुर्दश ॥ ७५.६४ ॥

ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਲੱਖ (ਯੋਜਨ) ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਅੱਸੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਪਰਨ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਚੌਦਾਂ ਯੋਜਨ ਦਾ।

Verse 65

तत्र या सा मया तुभ्यं कर्णिकीत्यभिविश्रुता । तां वर्ण्यमानामेकाग्र्यात् समासेन निबोधत । मणिपर्णशतैश्चित्रां नानावर्णप्रभासिताम् ॥ ७५.६५ ॥

ਉੱਥੇ ਜੋ ‘ਕਰ੍ਣਿਕੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ: ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਮਣੀ-ਸਮਾਨ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 66

अनेकपर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् । कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदरकन्दरम् । सहस्रशतपत्रं च वृत्तमेकं नगोत्कतमम् ॥ ७५.६६ ॥

ਇੱਕ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ—ਅਨੇਕ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਵਰਨ-ਅਰੁਣ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਤੇ ਮਨੋਹਰ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 67

मणिरत्नार्पितश्वभ्रैर्मणिभिश्चित्रवेदिकाम् । सुवर्णमणिचित्राङ्गैर्मणिचर्चिततोरणैः ॥ ७५.६७ ॥

ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਖਾਂਚਾਂ/ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵੇਦਿਕਾ ਸਮੇਤ; ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਬਣੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਮਣੀ-ਭੂਸ਼ਿਤ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜ्जਿਤ।

Verse 68

तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला । नाम्ना मनोव्रती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ॥ ७५.६८ ॥

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਮਣੀਯ ਸਭਾ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ‘ਮਨੋਵ੍ਰਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 69

तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसः । महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्त्तते सदा ॥ ७५.६९ ॥

ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਉਸ ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 70

तत्र सर्वे देवगणाश्चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुम् । इष्ट्वा पूज्यनमस्कारैरर्चनीयमुपस्थिताः ॥ ७५.७० ॥

ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਸਵੈੰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ—ਪੂਜਾ, ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਅਰਚਨੀਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ।

Verse 71

यैस्तदा दिहसंकल्पैर्ब्रह्मचर्यं महात्मभिः । चीर्‍णं चारुमनोभिश्च सदाचारपथि स्थितैः ॥ ७५.७१ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੋਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਭਾਇਆ।

Verse 72

सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः । गृहाश्रमपरास्तत्र विनीताः अतिथिप्रियाः ॥ ७५.७२ ॥

ਯਥਾਵਿਧਿ ਯਜ्ञ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਵਿਨੀਤ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰਪ੍ਰਿਯ ਸਨ।

Verse 73

गृहिणः शुक्लकर्मस्थाः विरक्ताः कारणात्मकाः । यमैर्नियमदानैश्च दृढनिर्दग्धकिल्बिषाः ॥ ७५.७३ ॥

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਯਮ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकमनिन्दितम् । उपर्युपरि सर्वासां गतिनां परमा गतिः । चतुर्दशसहस्राणि योजनानां तु कीर्तितम् ॥ ७५.७४ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ-ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ, ਸਭ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 75

ततोऽर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि । महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते ॥ ७५.७५ ॥

ਫਿਰ ਅੱਧੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦੇ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਤਨ-ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਰਮਣੀਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 76

नैकरत्नसमावासे मणितोरणमन्दिरे । मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले ॥ ७५.७६ ॥

ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਣੀ-ਜੜੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ, ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੋਲ ਪਰਿਮੰਡਲ ਵਿੱਚ।

Verse 77

त्रिंशद्योजनसाहस्रं चक्रपाटो नगोत्तमः । जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७५.७७ ॥

ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਚਕ੍ਰਪਾਟ ਨਾਮਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਾਰੁਧੀ ਵੀ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਹੈ—ਇਹ ਉੱਤਰ ਦੇ (ਪਰਬਤ/ਖੇਤਰ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 78

एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमः । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७५.७८ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮੈਦਾਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰੋਣੀਆਂ (ਘਾਟੀਆਂ) ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣੋ।

Verse 79

दशयोजनविस्तीर्णा चक्रपाटोपनिर्गता । सा तूर्द्ध्ववाहिनी चापि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता ॥ ७५.७९ ॥

ਦਸ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਦੀ ਚਕ੍ਰਪਾਟ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ; ਅਤੇ ਉਹ—ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 80

सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ । तया तिरस्कृता वा अपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ॥ ७५.८० ॥

ਅਮਰਾਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਮਈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲੀ; ਉਸ ਕਰਕੇ ਮਾਨੋ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਗਏ।

Verse 81

उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः । तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ॥ ७५.८१ ॥

ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦ੍ਵਿਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੱਠੇ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 82

परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ॥ ७५.८२ ॥

ਜੋ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।