Adhyaya 68: Dharma Across the Four Yugas, the Disruption of Social Conduct, and Ritual Purification from Varṇa-Mixing Transgressions

Verse 1

भद्राश्व उवाच । योऽसौ परापरो देवो विष्णुः सर्वगतो मुने । चतुर्युगे त्वसौ कीदृग् विज्ञेयः परमेश्वरः ॥ ६८.१ ॥

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਪਰਾਤਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਵਿਆਪੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ?

Verse 2

युगे युगे क आचारो वर्णानां भविता मुने । कथं च शुद्धिर्विप्राणामन्यस्त्रीसङ्करैर्मुने ॥ ६८.२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਆਚਾਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਕਰ (ਮਿਸ਼੍ਰ ਵੰਸ਼) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ?

Verse 3

अगस्त्य उवाच । कृते युगे मही देवैर्भुज्यते वेदकर्मणा । यजद्भिरसुरैस्त्रेतां तद्वद् देवैश्च सत्तम ॥ ६८.३ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵੇਦਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ—ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ।

Verse 4

द्वापरे सत्त्वराजसी बहुले नृपसत्तम । यावद् धर्मसुतो राजा भविष्यति महामते ॥ ६८.४ ॥

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮ-ਸੁਤ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ।

Verse 5

ततस्तमः प्रभविता कलिरूपो नरेश्वर । तस्मिन्कलौ वर्तमानॆ स्वमार्गाच्छ्यवते द्विजः ॥ ६८.५ ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਕਲੀ-ਰੂਪ ਅੰਧਕਾਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ ਆਪਣੇ ਸਵਮਾਰਗ (ਧਰਮ-ਆਚਰਨ) ਤੋਂ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

rAjAno vaishyashUdrAshcha prAyasho hInajAtayaH | bhaviShyanti nRRipashreShTha satyashauchavivarjitAH || 68.6 ||

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰਾਜੇ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਅਕਸਰ ਹੀਨ ਜਾਤ ਦੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਸਤਿ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 7

अगम्यागमनं तत्र करिष्यन्ति द्विजातयः । अनृतं च वदिष्यन्ति वेदमर्गबहिष्कृताः । विवाहांश्च करिष्यन्ति सगोत्रानसमांस्तथा ॥ ६८.७ ॥

ਉੱਥੇ ਦਵਿਜ ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੰਬੰਧ ਕਰਨਗੇ; ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣਗੇ। ਸਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਨਸਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰਨਗੇ।

Verse 8

राजानो ब्राह्मणान् हिंस्युर्वित्तलोभान्विताः शठाः । अन्त्यजा अपि वैश्यत्वं करिष्यन्ति पणॆ रताः । अभिमानिनो भविष्यन्ति शूद्रजातिषु गर्विताः ॥ ६८.८ ॥

ਧਨ-ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਪਟੀ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਗੇ। ਅੰਤ੍ਯਜ ਵੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਸ਼੍ਯਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਗਰਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 9

सर्वाशिनो भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः । सुरा पेयमिति प्राहुः सत्यशौचविवर्जिताः ॥ ६८.९ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਸਤਿ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣਗੇ—‘ਸੁਰਾ ਵੀ ਪੇਯ ਹੈ।’

Verse 10

ततो विनश्यते लोको वर्णधर्मश्च नश्यते ॥ ६८.१० ॥

ਫਿਰ ਲੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

भद्राश्व उवाच । अगम्यागमनं कृत्वा ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा । शूद्रोऽपि शुद्ध्यते केन किं वा अगम्यं तु शंस मे ॥ ६८.११ ॥

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਸ਼ਿਧ ਗਮਨ (ਅਗਮ੍ਯਾਗਮਨ) ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ‘ਅਗਮ੍ਯ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 12

अगस्त्य उवाच । चातुर्गामी भवेद्विप्रस् त्रिगामी क्षत्रियो भवेत् । द्विगामी तु भवेद्वैश्यः शूद्र एकगमः स्मृतः ॥ ६८.१२ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਚਾਤੁਰਗਾਮੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਰੀ ‘ਤ੍ਰਿਗਾਮੀ’; ਵੈਸ਼੍ਯ ‘ਦ੍ਵਿਗਾਮੀ’, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਏਕਗਾਮੀ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

अगम्यां ब्राह्मणीं प्राहुः क्षत्रियस्य नरेश्वर । क्षत्राणीं चैव वैश्यस्य वैश्यां शूद्रस्य पार्थिव । अधमस्योत्तमा नारी अगम्या मनुरब्रवीत् ॥ ६८.१३ ॥

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ‘ਅਗਮ੍ਯਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਖ਼ਤ੍ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਵੈਸ਼੍ਯਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨੀਚ ਲਈ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਅਗਮ੍ਯ ਹੈ।

Verse 14

माता मातृर्‌ऋष्वसा श्वश्रूर्भातृपत्नी च पार्थिव । स्नुषा च दुहिता चैव मित्रपत्नी स्वगोत्रजा ॥ ६८.१४ ॥

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, (ਆਪਣੀ) ਮਾਂ, ਮਾਸੀ, ਸੱਸ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰਹ ਅਤੇ ਧੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ।

Verse 15

राजजाया आत्मजा चैव अगम्या मुख्यतः स्त्रियः । रजकादिषु चान्याश्च स्त्रियोऽगम्याः प्रकीर्तिताः । अगम्यागमनं चैतत् कृतं पापाय जायते ॥ ६८.१५ ॥

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹੈ। ਧੋਬੀ ਆਦਿ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਅਗਮ੍ਯ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਗਮ੍ਯ ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

वियोनिगमनायाशु ब्राह्मणाय भवत्यलम् । शेषस्य शुद्धिरेषैव प्राणायामशतं भवेत् ॥ ६८.१६ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਇਹ ਉਪਾਯ ਵੀਰ੍ਯ-ਸ੍ਰਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੌ ਚੱਕਰ।

Verse 17

बहुनाऽपि हि कालेन यत् पापं समुपार्जितम् । वर्णसङ्करसङ्गत्या ब्राह्मणेन नरर्षभ ॥ ६८.१७ ॥

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਾਪ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ [ਇੱਥੇ ਉਲੇਖਿਤ] ਹੈ।

Verse 18

दशप्रणवगायत्रीं प्राणायामशतैस्त्रिभिः । मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः ॥ ६८.१८ ॥

ਦਸ-ਅੱਖਰੀ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਛੋਟੇ ਪਾਤਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ।

Verse 19

अथवा पररूपं यो वेद ब्राह्मणपुङ्गवः । वेदाध्यायी पापशतैः कृतैरपि न लिप्यते ॥ ६८.१९ ॥

ਅਥਵਾ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੰਗਵ ਪਰ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 20

स्मरन् विष्णुं पठन् वेदं ददद् दानं यजन् हरिम् । ब्राह्मणः शुद्ध एवास्ते विरुद्धमपि तारयेत् ॥ ६८.२० ॥

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਾਨ ਦੇਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ—ਐਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहं त्वया नृप । मन्वादिर्भिर्विस्तरशः कथ्यते येन पार्थिव । समासस्तेन मया कथितं ते नृपोत्तम ॥ ६८.२१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ! ਮਨੂ ਆਦਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।