Adhyaya 63: Procedure for the Son-Obtaining Vow (Kṛṣṇāṣṭamī Observance)
Putraprāptivrata (Kṛṣṇāṣṭamī-vrata) vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata-vidhi)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤਿਆ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਰਤ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ, ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲੀਨ ਪੂਜਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਯਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਤਿਲ ਨਾਲ ਘ੍ਰਿਤ ਤੇ ਦਧੀ ਸਮੇਤ ਹੋਮ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ; ਉਪਵਾਸ ਉਪਰਾਂਤ ਭੋਜਨ ਬਿਲਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਯ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਵਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧ ਵਸੁਦੇਵ ਤੱਕ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਾਰਵਭੌਮ ਪਾਪ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ, ਵੰਸ਼-ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 63
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज पुत्रप्राप्तिव्रतं शुभम् । कथयामि समासेन तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६३.१ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 2
मासे भाद्रपदे या तु कृष्णपक्षे नरेश्वर । अष्टम्यामुपवासेन पुत्रप्राप्तिव्रतं हि तत् ॥ ६३.२ ॥
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਰਤ ਹੈ।
Verse 3
षष्ठ्यां चैव तु संकल्प्य सप्तम्यामर्चयेद् हरिम् । देवक्युत्सङ्गगं देवं मातृभिः परिवेष्टितम् ॥ ६३.३ ॥
ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ।
Verse 4
प्रभाते विमलेऽष्टम्यामर्चयेत् प्रयतो हरिम् । प्राग्विधानॆन गोविन्दमर्चयित्वा विधानतः ॥ ६३.४ ॥
ਨਿਰਮਲ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਅੱਠਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਗੇ ਕਰੇ।
Verse 5
ततो यवैः कृष्णतिलैः सघृतैर्होमयेद्दधि । ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या यथाशक्त्या सदक्षिणान् ॥ ६३.५ ॥
ਫਿਰ ਜੌ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਹੀਂ ਸਮੇਤ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
ततः स्वयं तु भुञ्जीत प्रथमं बिल्वमुत्तमम् । पश्चाद् यथेष्टं भुञ्जीत स्नेहैः सर्वरसैर्युतम् ॥ ६३.६ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਮ ਬਿਲਵ ਫਲ ਖਾਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਸਨੇਹ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 7
प्रतिमासमानेनैव विधिनोपोष्य मानवः । कृष्णाष्टमीमपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रं न संशयः ॥ ६३.७ ॥
ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸੰਤਾਨ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 8
श्रूयते च पुरा राजा शूरसेनः प्रतापवान् । स ह्यपुत्रस्तपस्तेपे हिमवत्पर्वतोत्तमे ॥ ६३.८ ॥
ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹਿਮਵਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 9
तस्यैवं कुर्वतो देवो व्रतमेतज्जगाद ह । सोऽप्येतत्कृतवान् राजा पुत्रं चैवोपलभ्धवान् ॥ ६३.९ ॥
ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 10
वासुदेवं महाभागमनेकक्रतুযाजिनम् । तं लब्ध्वा सोऽपि राजर्षिः परं निर्वाणमापतवान् ॥ ६३.१० ॥
ਮਹਾਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ-ਪਦ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
Verse 11
एवं कृष्णाष्टमी राजन् मया ते परिकीर्तिता । संवत्सरान्ते दातव्यं कृष्णयुग्मं द्विजातये ॥ ६३.११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸ਼ਟਮੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
एतत् पुत्रव्रतं नाम मया ते परिकीर्तितम् । एतत् कृत्वा नरः पापैः सर्वैर् एव प्रमुच्यते ॥ ६३.१२ ॥
‘ਪੁੱਤਰ ਵਰਤ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਵਰਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined vrata-practice—fasting, regulated worship, offering, and charitable feeding—as a dharmic technology for household continuity (putra-prāpti) and moral purification (pāpa-kṣaya). In a broader social-ethical sense, it promotes ordered reciprocity (dāna, brāhmaṇa-bhojana) and self-restraint (upavāsa) as stabilizing norms that indirectly support communal well-being and, by extension, Pṛthivī’s sustainable social ecology.
The rite is assigned to Bhādrapada māsa, kṛṣṇapakṣa, specifically Aṣṭamī with upavāsa. Preparations include saṅkalpa on Ṣaṣṭhī, worship on Saptamī, and a dawn (prabhāte) worship on Aṣṭamī. The procedure is to be repeated monthly (pratimāsam), with a concluding gift (dāna) prescribed at the end of a year (saṃvatsara-ante).
Environmental stewardship is not explicit as a doctrinal topic in these verses; however, the vrata’s emphasis on regulated consumption (upavāsa), careful ritual use of agricultural substances (yava, tila, ghṛta, dadhi), and redistribution through feeding and gifting can be read as a Purāṇic model of restraint and circulation of resources—an indirect ethic compatible with Pṛthivī-centered balance in the wider Varāha–Pṛthivī discourse framework.
The chapter references the sage Agastya as the immediate instructor within the narrative layer, King Śūrasena as an exemplum of an heirless ruler performing tapas, and Vasudeva as the resulting celebrated figure connected to the rite’s success. The mention of Himavat situates Śūrasena’s austerities in a recognized North Indian sacred geography.