Adhyaya 59: The Obstacle-Removing Vow (Procedure for Worship of Vināyaka)
Avighnakara-vrata (Vināyaka-pūjā-vidhi)
Ritual-Manual
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ (ਰਸਮੀ ਤੇ ਲੋਕਿਕ) ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਵਿਘਨਕਰ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ (ਨਕਤਾਹਾਰ) ਅਤੇ ਤਿਲਾਂਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹੀ ਅਰਪਣ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਗਜਵਕਤ੍ਰ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਸਗਰ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਦਾ ‘ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਜਾਣਾ’—ਇਹ ਸਭ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 59
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथाविघ्नकरं राजन् कथयामि शृणुष्व मे । येन सम्यक् कृतेंऽपि न विघ्नमुपजायते ॥ ५९.१ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਕ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
Verse 2
चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ग्रहीतव्यं व्रतं त्विदम् । नक्ताहारेण राजेन्द्र तिलान्नं पारणं स्मृतम् । तदेवाग्नौ तु होतव्यं ब्राह्मणाय च तद्भवेत् ॥ ५९.२ ॥
ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਥ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਨਕਤਾਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਤਿਲਾਂਨ (ਤਿਲ-ਭਾਤ) ਨੂੰ ਪਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
चातुर्मास्यं व्रतं चैत्तत् कृत्वा वै पञ्च मे तथा । सौवर्णं गजवक्त्रं तु कृत्वा विप्राय दापयेत् ॥ ५९.३ ॥
ਇਹ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਵੀ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
पायसैः पञ्चभिः पात्रैरुपेतं तु तिलैस्तथा । एवं कृत्वा व्रतं चै तत् सर्वविघ्नैर्विमुच्यते ॥ ५९.४ ॥
ਪੰਜ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਤਿਲ ਵੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
हयमेधस्य विघ्ने तु संजाते सगरः पुरा । एतदेव चरित्वा तु हयमेधं समापतवान् ॥ ५९.५ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਸਗਰ ਨੇ ਇਹੀ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 6
तथा रुद्रेण देवेन त्रिपुरं निघ्नता पुरा । एतदेव कृतं तस्मात् त्रिपुरं तेन पातितम् । मया समुद्रं पिबता एतदेव कृतं व्रतम् ॥ ५९.६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹੀ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀਂਦਿਆਂ ਇਹੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 7
अन्यैरपि महीपालैरेतदेव कृतं पुरा । तपोऽर्थिभिर्ज्ञानकृतैर्निर्विघ्नार्थे परंतप ॥ ५९.७ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਭੂਪਾਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਪ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਲਈ ਇਹੀ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8
शूराय धीराय गजाननाय लम्बोदरायैकदंष्ट्राय चैव । एवं पूज्यस्तद्दिने तत्पुनश्च होमं कुर्याद् विघ्नविनाशहेतोः ॥ ५९.८ ॥
ਸ਼ੂਰ, ਧੀਰ, ਗਜਾਨਨ, ਲੰਬੋਦਰ ਅਤੇ ਏਕਦੰਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਘਨ ਨਾਸ ਲਈ ਫਿਰ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अनेन कृतमात्रेण सर्वविघ्नैर्विमुच्यते । विनायकस्य कृपया कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ५९.९ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਸਿੱਧ, ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, rule-governed action (vrata) as a means to reduce disruption (vighna) in major undertakings; it frames efficacy as arising from correct timing, restraint (naktāhāra), and socially distributive acts (homa and dāna), culminating in the ideal of becoming kṛtakṛtya (“having accomplished what is to be done”) through Vināyaka’s anugraha.
The observance is specified for caturthī (the fourth lunar day) in the month of Phālguna. The chapter also mentions a cāturmāsya-related framing (a four-month observance context), though the core initiation marker given here is Phālguna-caturthī.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter links ‘obstacle-removal’ to successful completion of large-scale rites and cosmic acts (e.g., Tripura’s fall; the ocean motif). Read through the Varāha–Pṛthivī frame, this functions as an ethic of stabilizing conditions—minimizing disorder (vighna) through restraint and redistribution—thereby supporting a conceptual ‘balance’ necessary for orderly terrestrial life and governance.
Sagara (a royal figure associated with the aśvamedha) is named, along with Rudra (as the agent in the Tripura episode). Vināyaka/Gaṇeśa is the focal deity (gajānana, lambodara, ekadaṃṣṭra). The text also references brāhmaṇa recipients as part of the ritual economy.