Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)
Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੌਭਾਗ੍ਯਕਰਣ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੌਭਾਗ੍ਯ (ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ) ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ-ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਫਾਲਗੁਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਨਕਤ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਤ੍ਯਵਾਦ ਆਦਿ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਪਾਲੇ ਜਾਣ। ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਉਮਾ/ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਧਿਆਉਣ ਦੀ ਸੰਗਮ-ਪੱਧਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਭਿੰਨਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਸਮਾਨ ਨਾਮ-ਕ੍ਰਮ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਮਧੁ, ਘੀ ਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਛੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਦਾਤ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੁਭਾਗਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥
ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਕਤ ਵਰਤ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।
Verse 3
सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਹਰਿ ਦੀ ਜਾਂ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਰਿ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ।
Verse 4
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ (ਟਕਰਾਉਂਦੇ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥
ਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕਹੇ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਜਾਂ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਹੀ ਗੌਰੀ ਹੈ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵੀ—ਤਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਮਰਤਿਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜਾਣਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ।
Verse 6
एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥
‘ਗੰਭੀਰਾਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਦਾ, ‘ਸੁਭਗਾਯ’ ਨਾਲ ਕਮਰ ਦਾ, ‘ਦੇਵਦੇਵਾਯ’ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦਾ, ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਯ’ ਨਾਲ ਮੁਖ ਦਾ, ‘ਵਾਚਸਪਤਯੇ’ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਾ, ਅਤੇ ‘ਰੁਦ੍ਰਾਯ’ ਨਾਲ ਸਰਬਤ੍ਰ (ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ) ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਾਂ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 9
ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯਪਤਏ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 10
ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਰ-ਲੂਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿੱਖੇ ਸਵਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤੇਲ-ਘਿਉ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗੇਹੂੰ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਏ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੂਜ ਨੂੰ ਉਸੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 11
यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਕਾਰਤਿਕ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਅੰਨ ਭੁੰਜੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ।
Verse 12
ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਗੌਰੀ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 13
सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਹਰਿ ਦਾ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਹ (ਮੂਰਤੀ/ਦਾਨ) ਯੋਗ ਪਾਤਰ, ਵਿਵੇਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।
Verse 14
अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥
ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰੰਗਤ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਧਨ ਹੋਣ ਤੇ—‘ਸਦਾਚਾਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥
ਛੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਘ੍ਰਿਤ (ਘੀ) ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।
Verse 16
तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥
ਤੀਜਾ (ਪਾਤਰ) ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਚੌਥਾ ਗੁੜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਵਾਂ ਲਵਣ (ਨਮਕ) ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਗੋ-ਦੁੱਧ (ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 17
एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥
ਇਹ ਪਾਤਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ—ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ—ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨੀਯ (ਸੁੰਦਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.
The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.
Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.
The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.