Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਅਨੁੱਤਮ ‘ਕਾਂਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਰਕੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 2

यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥

ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਯ ਰੋਗ) ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀੜਤ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਕੇ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 3

द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਬਲਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਯਤਨ ਨਾਲ ‘ਨਕਤ’ (ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 4

बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥

ਬਲਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮੈਧਾਵੀ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥

ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ‘ਪਰਸ੍ਵਰੂਪ’ ਅਤੇ ‘ਸੋਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦ੍ਵਿਕਲ (ਦੋ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਾਵੇ।

Verse 6

नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥

ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਯਜ੍ਞ-ਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 7

अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥

ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੇਤ ਘਿਉ ਵਾਲਾ ਜੌਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 8

फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥

ਫਾਲਗੁਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸੇ। ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌਂ ਨਾਲ (ਹੋਮ ਕਰੇ)।

Verse 9

आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥

ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਹੋਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅੰਨ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 10

ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥

ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੇਪਨ/ਅਲੰਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 11

कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੋਮਰੂਪੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 12

अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥

ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਦਾਨ ਹੋਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਤ੍ਰੀ-ਵੰਸ਼ੀ ਸੋਮ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੈੰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 14

तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸੋਮਰਾਜ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸੋਮਤਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ।

Verse 15

द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਦੂਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਸੋਮ-ਭੁਜ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਮੁੱਖ ਪੱਖ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।

Verse 16

न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਦੈਵਤ ਨਹੀਂ; ਨਾਮ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ।