Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata
Kāntivrata-vidhiḥ (Somakānti-prāpti-vrata)
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Purāṇic Etiology
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਾਂਤਿਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਤ ‘ਕਾਂਤੀ’ (ਤੇਜ/ਸਿਹਤ/ਸੌੰਦਰਯ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਮ ਨੇ ਯਕਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਂਤੀ ਪਾਈ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ (ਨਕਤ) ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਲਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੇਸ਼ਵ ਲਈ ਭਿੰਨ ਭੇਟਾਂ। ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਚੌਕੜਿਆਂ (ਫਾਲਗੁਨਾਦਿ, ਆਸ਼ਾਢਾਦਿ) ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਯਸ, ਸ਼ਾਲੀ, ਯਵ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਚੰਦਰ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਰਤ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਰੁੱਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਅਨੁੱਤਮ ‘ਕਾਂਤੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਰਕੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥
ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਯ ਰੋਗ) ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀੜਤ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਕੇ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 3
द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਬਲਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਯਤਨ ਨਾਲ ‘ਨਕਤ’ (ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥
ਬਲਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮੈਧਾਵੀ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥
ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ‘ਪਰਸ੍ਵਰੂਪ’ ਅਤੇ ‘ਸੋਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦ੍ਵਿਕਲ (ਦੋ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਾਵੇ।
Verse 6
नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥
ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਯਜ੍ਞ-ਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 7
अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥
ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੇਤ ਘਿਉ ਵਾਲਾ ਜੌਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 8
फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥
ਫਾਲਗੁਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸੇ। ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌਂ ਨਾਲ (ਹੋਮ ਕਰੇ)।
Verse 9
आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥
ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਹੋਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅੰਨ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ।
Verse 10
ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥
ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੇਪਨ/ਅਲੰਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 11
कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥
ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕਾਂਤੀਮਾਨ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੋਮਰੂਪੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 12
अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥
ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਦਾਨ ਹੋਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਤ੍ਰੀ-ਵੰਸ਼ੀ ਸੋਮ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵੈੰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 14
तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸੋਮਰਾਜ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸੋਮਤਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ।
Verse 15
द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਦੂਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਸੋਮ-ਭੁਜ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਮੁੱਖ ਪੱਖ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।
Verse 16
न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਦੈਵਤ ਨਹੀਂ; ਨਾਮ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Inside Adhyaya 57
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, the chapter shifts into a vrata-vidhi delivered through Agastya’s authoritative voice to a royal addressee, introducing “kānti” (radiance/health/beauty) as a recoverable state when life is aligned to lunar and seasonal order.
- Central event
Prescription of the Soma Kānti-vrata beginning on Kārttika śukla-dvitīyā: nakta observance, worship of Bāla-Keśava with differentiated offerings to Baladeva (feet) and Keśava (head), arghya to Soma with a specified mantra, and a year-long regimen of food/homa cycles keyed to seasonal quartets (phālgunādi, āṣāḍhādi) using payasa/śāli/yava/tila.
- Climax resolution
The etiological exemplar culminates in Soma’s cure from yakṣmā after Dakṣa’s curse through Janārdana/Nārāyaṇa’s grace, mirrored ritually by the votary’s completion of the saṃvatsara cycle and the concluding dāna: a silver moon-image and gifts to a brāhmaṇa, sealing restored kānti as a fruit of disciplined rhythm.
- Closing phalashruti
A phala-logic is implied rather than expansively enumerated: faithful completion yields kānti (bodily radiance, vigor, beauty), relief from disease/affliction (yakṣmā-model), and auspiciousness through Vaiṣṇava devotion and properly timed charity; explicit verse-style phalaśruti is not provided in the excerpt.
Geographical context
No explicit toponyms are provided in this excerpt. The setting is primarily calendrical and cosmological (Kārttika; lunar Soma; seasonal quartets phālgunādi and āṣāḍhādi), with ecological resonance through Soma’s association with oṣadhi (medicinal flora).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritThis adhyāya is not tirtha-centered; merit is framed as vrata-sādhana rather than place-based pilgrimage—kānti and health arise from calendrical correctness (tithi, saṃvatsara) and regulated offerings rather than from bathing/visiting a named kṣetra.
Ritual instructions
- Primary RitualSoma Kānti-vrata (Kānti-vrata) commencing on Kārttika śukla-dvitīyā with nakta discipline, Bāla-Keśava worship, Soma-arghya, and seasonally keyed homa/feeding for one year, concluding with silver-candra-dāna and brāhmaṇa-bhojana/dakṣiṇā.
- BenefitRestoration and enhancement of kānti (radiance, complexion, vitality), modeled on Soma’s recovery from yakṣmā; mitigation of disease/affliction and stabilization of well-being through disciplined alignment with lunar tithi and seasonal cycles, culminating in auspicious merit via dāna.
The narrative frame
- Varāha (primary frame) with the vrata taught through Agastya’s transmitted instruction (secondary authoritative voice).Pṛthivī (frame listener) and a royal addressee (rājendra/nṛpa) within the embedded instructional setting. · Didactic and procedural (ritual-manual register) with etiological validation: a healing myth (Soma’s yakṣmā) is used to authorize the vrata’s efficacy.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure) with a supporting current of Ārogya-āśā (hope for healing) and mild Adbhuta (wonder at divine restoration).
- Emotional ProgressionConcern over decline (yakṣmā/curse) → confidence through precise vidhi and calendrical order → reassurance via Soma’s exemplar → quiet fulfillment at saṃvatsara completion and dāna-based closure.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot place-specific; feasible as a home/temple-based vrata wherever Vaiṣṇava worship and homa (or a simplified substitute per local custom) can be performed under guidance. If performed in a temple, coordinate with priests for tithi-based scheduling and concluding dāna.
- Best SeasonKārttika (especially śukla-dvitīyā) for commencement; the observance spans a full year, with attention to phālgunādi and āṣāḍhādi seasonal segments.
- Related FestivalKārttika observances in Vaiṣṇava calendars (general Kārttika-vrata month); dvitīyā associations may be locally linked to Aśvinī-related healing motifs, though the chapter’s focus is specifically Soma Kānti-vrata.
Frequently Asked Questions
The text frames well-being and social order through disciplined observance aligned with calendrical and seasonal rhythms: regulated fasting, worship, offerings, and charitable gifting are presented as a structured means to restore “kānti,” linking personal health and social duty to cyclical terrestrial time.
The vrata begins on Kārttika śukla-dvitīyā (the bright fortnight’s second lunar day in Kārttika), includes a nightly observance (nakta), and runs for a full saṃvatsara (year). It specifies seasonal quartets: phālgunādi-catuṣka with payasa feeding and śāli-homa, Kārttika with yava offerings, and āṣāḍhādi-catuṣka with tila-homa and tila-based food.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter encodes an ethic of terrestrial balance by emphasizing seasonal regularity (grain/seed offerings tied to time), Soma’s identity as oṣadhīnāṃ pati (lord of medicinal plants), and the idea that health and vitality are sustained through harmonizing human practice with annual and lunar cycles.
The narrative references Agastya (as transmitter of the vrata), Soma (as exemplar), Dakṣa (as the source of the curse), Janārdana/Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the divine agent removing yakṣmā), and the Aśvinau (named in connection with dvitīyā). A royal addressee (“rājendra,” “nṛpa”) is also invoked as the audience for the instruction.
Ask anything about Adhyaya 57 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.