Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya–Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
ਦੁਰਵਾਸਾ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮ ਧਰਣੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਾਹ ਆਪਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ੍ਯਤਪਾਸ ਦੇ ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਪੁਸ਼ਪਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ, ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼ਿਲਾ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਵਟ ਬੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪૃਥਿਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ; ਵਰਾਹ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤਿਸਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੇ ਅਦੇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਰੂਪਕ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੋਪਾਲਕ ਰਾਜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ, ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ—ਗੁਣਾਂ/ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਗੂੰਝਲਦਾਰ ਬੰਧਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਣੀ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਤਪਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹਿਮਵਤ (ਹਿਮਾਲਯ) ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਿੱਧਾਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
ਜਿੱਥੇ ਪੁਸ਼ਪਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਲਾ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਭਦ੍ਰਵਟ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਹੜ ਖੜਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਿਆ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਤਪ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਰਵ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ। ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਜਾਤਿਸਮਰਾ (ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ।
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਦੇਵ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੌਤੁਹਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਭੂਧਰ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਕੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਕੀ ਕੀਤਾ।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਾਪਸ ਆਏ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਵੇਤਵਾਹਨ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਨੇ ‘ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਭਵ-ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਸ੍ਰਿਤੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੀ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਜਨਮ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੂਰ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਰੱਖੋ।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
ਉੱਥੇ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ; ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਨ, ਨਾ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ; ਨਾ ਸਵਰਗ ਸੀ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ; ਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਾ ਸੂਰਜ। ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਪਸ਼ੁਪਾਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਨੇਕਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਅਨੰਤ ਪਾਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
ਅੱਠ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਇਕ ਨਦੀ, ਚੌਥੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਉੱਥੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਇਕੋ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੀਜ਼ ਧਾਰੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਜਿਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜੋ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
ਉਹ ਰਾਜਾ ਬੇਅਦਬ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਹ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਅੰਜਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣਗੇ?”
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਪਰਾਤਪਰ ਤ੍ਰਿਵਰਣ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਾ, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰੰਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੀ।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
“ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਜ्ञਾ (ਨਾਮ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਗਾ?” ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
ਉਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਰਾਜਾ ਰੁਕ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ—ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ।” ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
“ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਉਸ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਡਰੋ ਨਾ।” ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਖ—ਵੀਰ, ਸਭ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ ਪੁਰਖ ਆਏ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ; ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਸੂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ।
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਹਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਕਰੋੜ ਗਿਣਤੀ ਬਾਕੀ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਲ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਗਲਮਈ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਪੰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿਮੜ ਕੇ ਅਤੇ ਬੱਝੀ ਰਹਿ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਸ ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰਿਵਰਣ ਪੁਰਖ ਨੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਅਸੀਂ, ਜੋ ਸੱਜਣ-ਬੰਧੂ ਲੱਭਦੇ ਸੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਪਰਾਜਿਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਈਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ; ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਾਂਗੇ।
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ।
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਦੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.