Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)
Dharaṇīvrata-vidhāna (Kārtika-dvādaśī)
Ritual-Manual
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਗਸਤਿਆ ਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਰਮ ਕਰੀਏ। ਅਗਸਤਿਆ ਕਾਰਤਿਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਅੰਗ-ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ (ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਰਸ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਦਾਮੋਦਰ ਆਦਿ)। ਚਾਰ ਸਜਾਏ ਕਲਸ਼ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ, ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ, ਕ੍ਰਿਤਵੀਰ੍ਯ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਗਿਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਤ ਨੂੰ ਵਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ-ਉੱਧਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 50
Verse 1
दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥
ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ ਅਗਸਤ੍ਯ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 2
तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥
ਆਏ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਆਸਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੰਯਮਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 4
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥
ਪੂਰਵ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਨਿਰਮਲ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 6
नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥
‘ਨਮಃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਰਸੇ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ‘ਪੁਰੁਸ਼ਾਯ’ ਨਾਲ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੀ; ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਿਣੇ’ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹ ਦੀ; ‘ਜ੍ਞਾਨਾਸ੍ਤ੍ਰਾਯ’ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ; ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਾਯ’ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 7
जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥
‘ਜਗਦ੍ਗ੍ਰਸਿਸ਼੍ਣਵੇ’ ਲਈ ਉਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ‘ਦਿਵ੍ਯਮੂਰ੍ਤਯੇ’ ਲਈ ਕਮਰ ਦੀ; ਅਤੇ ‘ਸਹਸ੍ਰਪਾਦਾਯ’ ਲਈ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 8
अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥
ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ “ਨਮੋ ਦਾਮੋਦਰਾਯ” ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰਿ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 9
एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਾਰ ਘੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ।
Verse 10
स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਮਾਲਾ-ਹਾਰ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 11
चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! (ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹਰਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ।
Verse 12
तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥
ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਵਾਏ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯੱਗ ਕਰੇ—ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ।
Verse 13
षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥
ਚਾਰ ‘ਸਾਗਰ’ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪੂਰਨ ‘ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਵਾਏ।
Verse 15
वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥
ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਦੋਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾਪਿਤ/ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧਾਨ-ਦਾਨ ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥
ਗੁਰੂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਮੂਰਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥
ਗੁਰੂ ਅਵਿਦਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ/ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 19
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥
ਜੋ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਫਿਰ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਪੁਰਖ ਕਰੋੜ ਜਨਮ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਧਰਣੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਇਆ।
Verse 22
युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੰਧਾਤਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਇਆ।
Verse 23
तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਹਯ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਤਵੀਰ੍ਯ, ਨਰਾਧਿਪ, ਨੇ ਕਾਰੱਤਵੀਰ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 24
शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਦੌਸ਼ਯੰਤੀ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 25
तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਚਕ੍ਰਵਰਤਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 26
धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥
ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਣੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉੱਤਮ ‘ਧਰਣੀ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਨੇ ਧਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 28
धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਣੀ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text frames ritual practice as ethically effective only when performed with disciplined procedure (vidhi), proper transmission (guru-allegiance), and socially reparative giving (dāna and feeding of brāhmaṇas). It further grounds the vow’s meaning in the Varāha motif of restoring Pṛthivī, presenting religious observance as a model for maintaining terrestrial order and stability.
The practice is specified for Kārtika-māsa on Dvādaśī (the twelfth lunar day). The narrative also references an earlier observance in Āśvayuja-māsa on Dvādaśī, establishing a calendrical continuity of monthly/seasonal vrata performance.
By naming the rite Dharaṇīvrata and explicitly recalling Pṛthivī’s earlier submergence in Pātāla and her retrieval by Hari in boar form (Varāha), the chapter encodes Earth as a vulnerable but restorable system. The vow functions as a liturgical remembrance of re-stabilizing land (dharaṇī) and sustaining cosmic-terrestrial equilibrium through disciplined human action.
Exemplary figures include Prajāpati (as an archetypal progenitor performing the vow), King Yuvanāśva (linked to the birth of Māndhātṛ), the Haihaya king Kṛtavīrya (linked to Kārtavīrya), and Śakuntalā (linked to the birth of Duṣyanta’s line via Bharata traditions). These function as legitimizing precedents for royal and social outcomes attributed to the vrata.