Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

ਪਦਮਨਾਭ ਨੂੰ ਪੈਰ, ਪਦਮਯੋਨੀ ਨੂੰ ਕਮਰ, ਸਰਵਦੇਵ ਨੂੰ ਉਦਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਖ਼ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਿਆਸ ਰੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵ੍ਯਯ ਨੂੰ ਹੱਥ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗੇ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨਮਯ ਪਦਮਨਾਭ ਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

ਉਸੇ ਦੇਵ ਦੀ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਸ਼ (ਦੇਸ਼) ‘ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਸੱਤਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵੱਸਾਂਗਾ।”

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੋ।” ਉਸ ਦੀ ‘ਕਾਂਤਿਮਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ।

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੌ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ, ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਭੈਭੀਤ ਤੇ ਮਨੋਂ ਵਿਹਲ ਸਨ।

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ—ਸ਼ੁਭ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ!”

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਵੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਬੋਲੇ—“ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ! ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—“ਹਾਇ! ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਗੋਵਿੰਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ। ਜੋ ਫਲ ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ‘ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਦਵਿਜ ‘ਸਾਧੁ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ‘ਸਾਧੁ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਵੈਸ਼ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਸਾਧੁ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।”

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ—“ਸਾਧੁ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਸਾਧੁ ਤੂੰ। ਹੇ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਤੈਨੂੰ ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਤੈਨੂੰ ਸਾਧੁ। ਧ੍ਰੁਵ, ਸਾਧੁ—ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ!”—ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨੱਚ ਪਿਆ।

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਹर्ष ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹੋ?”

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹਾਇ! ਹੇ ਕੁ-ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੂਰਖ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹਨ। ਹਾਇ! ਉਹ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹਨ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।”

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।"

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੈਸ਼ ਹਰੀਦੱਤ ਦੀ ਦਾਸੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਸੀ। ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਣਿਆ।"

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

ਉਹ ਵੈਸ਼, ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਰਹਿ ਕੇ, ਖੁਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

ਵੈਸ਼ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਤ ਬੀਤ ਕੇ ਸਵੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ—ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਮਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

ਪਰ ਇਹ ਇਸਤਰੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਘਰ ਦਾਸੀ ਸੀ; ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਰਾਏ ਦੀਵਾ ਵੀ ਜਗਾਇਆ ਸੀ।

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ‘ਹਰੇ, ਸਾਧੂ ਸਾਧੂ’—ਇਹ ਬਚਨ ਮੈਂ ਆਖੇ ਹਨ।

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਆਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

ਪਰਾਏ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਦੀਵੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐਸਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਫਲ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਫਲ ਮੈਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਹਰਿ ਲਈ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਜੋ ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਧੂ (ਸੱਜਣ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ‘ਅਗਸਤ੍ਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਨ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ—ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਧੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਹਰਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸਾਧਵੀ/ਸਾਧੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

ਅਸੁਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕੇਵਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਧੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਹੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ—ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਇਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਝੱਟ ਹੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ।