Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਾਮੋਦਰ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਰੂਪ ਨਾਮ-ਨਿਯੋਗ (ਦਾਮੋਦਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਸਨਾਤਨ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸਧਾਰੀਨ, ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ, ਹਰਿ, ਮੁੰਜਕੇਸ਼, ਭਦ੍ਰਾ ਆਦਿ), ਕੁੰਭ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਨ੍ਰਿਗ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਥਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਨ੍ਰਿਗ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਲੇਛ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਵਣ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਚਰਨ, ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਬਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਦੇਵ ‘ਜਨਾਰ্ণ’ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
ਪੈਰ ‘ਦਾਮੋਦਰ’ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਮਰ ‘ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼’ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ‘ਸਨਾਤਨ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਠਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ‘ਸ਼੍ਰੀਵਤਸਧਾਰੀ’ ਲਈ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ‘ਹਰੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਲੇ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਸਿਰ ‘ਮੁੰਜਕੇਸ਼’ ਲਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ‘ਭਦ੍ਰ’ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੂੰਭ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ (ਨਿਯਤ ਵਸਤੂ) ਟਿਕਾਏ।
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ‘ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ’ ਦਾਮੋਦਰ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ, ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਦਾਨ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਸ੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਧੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਜੋ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ।
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਗ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਬਾਘਾਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਇਕੱਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਘੋੜਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੱਤ ਗਿਆ।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨ੍ਰਿਗ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸ ਆਏ; ਉਹ ਵੀ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
ਘੋੜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਚਿੱਟੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਚੱਕਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਮਲੇੱਛ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਜਲਦੀ ਜਾਗਿਆ ਤੇ ਵੇਖਿਆ; ਮਲੇੱਛ ਮਰੇ ਪਏ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤ ਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ; ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੂੰ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
ਸਭ ਆਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਠੋਰ ਮਲੇਛ ਨਾਸ ਹੋਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਉਹੀ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
ਆਪਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ (ਸ਼ਕਤੀ) ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਕੋ (ਸ਼ਕਤੀ) ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਕਿੰਨੇ ਮਹਾਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.