Adhyaya 46: The Rite of the Āṣāḍha Bright-Fortnight Dvādaśī Fast and the Installation (Nyāsa) of the Fourfold Manifestation

Verse 1

दुर्वासा उवाच । आषाढेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैरनेकशः ॥ ४६.१ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 2

वासुदेवाय पादौ तु कटिं संकर्षणाय च । प्रद्युम्नायेति जठरं अनिरुद्धाय वै उरः ॥ ४६.२ ॥

ਪੈਰ ‘ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਕਮਰ ‘ਸੰਕਰਸ਼ਣਾਯ’ ਨੂੰ; ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੇਟ ਨੂੰ, ਅਤੇ ‘ਅਨਿਰੁੱਧਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ (ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ)।

Verse 3

चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं भूपतये तथा । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु पुरुषायेति वै शिरः ॥ ४६.३ ॥

ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ‘ਚਕ੍ਰਪਾਣਯੇ’ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਗਲਾ ‘ਭੂਪਤਯੇ’ ਨੂੰ (ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ)। ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ (ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ), ਅਤੇ ਸਿਰ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਾਯ’ ਨੂੰ (ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ)।

Verse 4

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत्तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य वस्त्रसंयुक्तं तस्योपरि ततो न्यसेत् । काञ्चनं वासुदेवं तु चतुर्व्यूहं सनातनम् ॥ ४६.४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਨਾਤਨ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ-ਸਰੂਪ ਸੁਵਰਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਰਖੇ।

Verse 5

तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्यात् वेदवादिनि सुव्रते । एवं नियमयुक्तस्य यत्पुण्यं तच्छृणुष्व मे ॥ ४६.५ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਪਾਠੀ ਅਤੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 6

वसुदेवोऽभवद् राजा यदुवंशविवर्धनः । देवकी तस्य भार्या तु समानव्रतधारिणी ॥ ४६.६ ॥

ਵਸੁਦੇਵ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵਕੀ ਵੀ ਸਮਾਨ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 7

सा त्वपुत्राऽभवत् साध्वी पतिधर्मपरायणा । तस्य कालेन महता नारदोऽभ्यगमद् गृहम् ॥ ४६.७ ॥

ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਸੀ, ਪਤੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸੀ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਰਹਿਤ ਰਹੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਨਾਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਏ।

Verse 8

वासुदेवेनासौ भक्त्या पूजितो वाक्यमब्रवीत् । वासुदेव शृणुष्व त्वं देवकार्यं ममानघ । श्रुत्वैतां च कथां शीघ्रमागतोऽस्मि तवान्तिकम् ॥ ४६.८ ॥

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਸੁਣ। ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 9

पृथिवी देवसमितौ मया दृष्टा यदूत्तम । गत्वा च जल्पती भारं न शक्ताऽऽहितुं सुराः ॥ ४६.९ ॥

ਹੇ ਯਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਸਨ।

Verse 10

सौभकंसजरासन्धाः पुनर्नरक एव च । कुरुपाञ्चालभोजाश्च बलिनो दानवाः सुराः । पीडयन्ति समेतां मां तान् हनध्वं सुरोत्तमाः ॥ ४६.१० ॥

ਸੌਭ, ਕੰਸ, ਜਰਾਸੰਧ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਰਕ ਵੀ; ਨਾਲੇ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਭੋਜ—ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਵੈਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰੋ।

Verse 11

एवमुक्ताः पृथिव्या ते देवा नारायणं गताः । मनसा स च देवेशः प्रत्यक्षस्तत्क्षणात् बभौ ॥ ४६.११ ॥

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਕੋਲ ਗਏ; ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵੇਸ਼ ਉਸੇ ਪਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 12

उवाच च सुरश्रेष्ठः स्वयं कार्यमिदं सुराः । साधयामि न सन्देहो मर्त्यं गत्वा मनुष्यवत् ॥ ४६.१२ ॥

ਤਦ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵੋ, ਇਹ ਕਾਰਜ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਾਂਗਾ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਂਗਾ।”

Verse 13

किंत्वाषाढे शुक्लपक्षे या नारी सह भर्तृणा । उपोष्यति मनुष्येषु तस्या गर्भे भवाम्यहम् ॥ ४६.१३ ॥

ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਾਢ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 14

एवमुक्त्वा गतो देवः स्वयं चाहमिहागतः । उपदिष्टं तु भवतोऽपुत्रस्य विशेषतः । उपोष्य लभते पुत्रं सहभार्यो न संशयः ॥ ४६.१४ ॥

“ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨ ਹੋ—ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 15

एतां च द्वादशीं कृत्वा वासुदेवस्तथाप्तवान् । महतिं च श्रियं प्राप्तः पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ४६.१५ ॥

ਇਸ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।

Verse 16

भुक्त्वा राज्यश्रियं सोऽथ गतः परमिकां गतिम् । एष ते विधिरुद्दिष्ट आषाढे मासि वै मुने ॥ ४६.१६ ॥

ਰਾਜਸੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।