Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits

Verse 1

दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਲੇ (ਮੰਦਰ) ਨੂੰ ਜਾਵੇ।

Verse 2

तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥

ਉੱਥੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਸਾਧਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ—ਪੈਰਾਂ ਲਈ ‘ਜਾਮਦਗਨ੍ਯਾਯ’, ਉਦਰ ਲਈ ‘ਸਰਵਧਾਰਿਣੇ’, ਅਤੇ ਕਮਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਲਈ ‘ਮਧੁਸੂਦਨਾਯ’—ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ।

Verse 3

क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥

ਉਸ ਨੇ ਬਾਂਹਾਂ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਾਂਤਕ ਨੂੰ, ਗਲ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਮਣਿਕੰਠ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ; ਤੇ ਸਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 4

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਕੇ ਦੋ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਦੇਵੇ।

Verse 5

वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥

ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ—ਜੋ ‘ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼-ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥

ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁ (ਕੁਹਾੜੀ) ਬਣਵਾਏ; ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜੇ।

Verse 7

ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥

ਫਿਰ ਭਗਤਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ (ਭੇਟ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਐਸੇ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਾਣ ਲੈ।

Verse 8

आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਸੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਭਾਗ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 9

चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥

ਉਸ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਹਾਮੁਨੀ ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮਹਾਯੋਗੀ ਆਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਦੂਰੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 10

तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥

ਤਦ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

Verse 11

स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥

ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਤਪ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਦੱਸੋ—ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਹਿਣਾ ਹੈ?”

Verse 12

राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੈਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਤਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 13

याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਲੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੁਣ ਬਸ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 14

राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਹੇ ਭਗਵਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਦੱਸੋ।

Verse 15

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਇਸ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਈ।

Verse 16

स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥

ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਨਲ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ੍ਯਸ਼ਲੋਕ ਨਰੋਤਮ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 17

प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਫਲ ਹੈ—ਸੁਪੁੱਤਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਾਂਤੀ ਵੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 18

इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥

ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ? ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।