Adhyaya 37: The Threefold Discipline (Mental, Physical, Verbal) and the Salvific Power of Hearing Nārāyaṇa’s Name
Vrata-traya (Mānasa–Kāyika–Vācika) tathā Nārāyaṇa-nāma-śravaṇa-māhātmya
Ethical-Discourse (Vrata-Dharma) with Exemplum Narrative (Nāmamāhātmya)
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਰਾਹ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ—ਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ—ਕਿਵੇਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ। ਵਰਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਨ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਭਾਉ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਮਾਨਸਿਕ—ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਕਲਕਤਾ; ਕਾਇਕ—ਏਕਭਕਤ, ਨਕਤ, ਉਪਵਾਸ; ਵਾਚਿਕ—ਮੌਨ, ਅਧ੍ਯਯਨ, ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ/ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਰੁਣੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ (ਵਿਆਧ) ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ “ਨਮੋ ਨਾਰਾਯਣਾਯ” ਦੇ ਉਚਾਰਣ/ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਫਲ ਬਦਲ ਕੇ ਉਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 37
Verse 1
धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ॥ ३७.१ ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਰਾਧਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਭੂਤਭਾਵਨ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 2
श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथापि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ॥ ३७.२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ ਨਾ ਜਪ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸੌਖਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਾਇਕਲੇਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤਪ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ॥ ३७.३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈ।
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्कता । एतानि मानस्यानाहुर्व्रतानि तु धराधरे ॥ ३७.४ ॥
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਕਲੰਕ-ਰਹਿਤਤਾ—ਹੇ ਧਰਾਧਰ! ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਵਰਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 5
एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ॥ ३७.५ ॥
ਏਕਭਕਤ, ਨਕਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਇਕ (ਸ਼ਰੀਰੀ) ਵਰਤ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 6
मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितात् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् ॥३७.६॥
ਮੌਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਿਐਨ, ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਚੁਗਲੀ/ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਹਟਣਾ—ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਵਾਚਿਕ ਵਰਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 7
अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे अरुणिर्नाम नामतः ॥ ३७.७ ॥
ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਵਾਲਾ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ; ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਮ ਅਰੁਣੀ।
Verse 8
सोऽरण्यमगमत्किञ्चित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ॥ ३७.८ ॥
ਤਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 9
देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ॥ ३७.९ ॥
ਦੇਵਿਕਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 10
तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ॥ ३७.१० ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਇਕ ਵਿਆਧ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼, ਉਗਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ।
Verse 11
तं द्विजं हन्तुमायात स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ॥ ३७.११ ॥
ਵਲਕਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਖੋਹਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰ ‘ਬ੍ਰਹਮਘਾਤੀ’ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਗਿਆ; ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 12
तं दृष्ट्वा अन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ३७.१२ ॥
ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਧ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੀਰ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 13
व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ॥ ३७.१३ ॥
ਵਿਆਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
ब्राह्मणानां सहस्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ॥ ३७.१४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 15
नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३७.१५ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਨਰਕ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 16
एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ ३७.१६ ॥
ਅਜਿਹਾ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਵਿਪਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਮੰਨ ਕੇ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਲਈ।
Verse 17
अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ॥ ३७.१७ ॥
ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੇ ਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 18
कस्यचित्त्वथ कालस्य तां नदीमगमत्किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ॥ ३७.१८ ॥
ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਭੁੱਖਾ ਸ਼ੇਰ ਉਸ ਨਦੀ 'ਤੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 19
अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ॥ ३७.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਘ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਧ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।
Verse 20
तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तरजले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ॥ ३७.२० ॥
ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਘ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਹ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ।”
Verse 21
व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ॥ ३७.२१ ॥
ਬਾਘ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਟਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪੁਰਖ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 22
सोऽब्रवीद्यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ॥ ३७.२२ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਸ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।”
Verse 23
इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत्तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ॥ ३७.२३ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੀ, ‘ਦੀਰਘਬਾਹੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ।”
Verse 24
अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ॥ ३७.२४ ॥
ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਲਾ ‘ਵਸਤੂ’ ਵਾਂਗ ਕੀ ਹੈ?
Verse 25
तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ॥ ३७.२५ ॥
ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਪ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਤੂੰ ਦੁਰਜੈ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਕ੍ਰੂਰ ਬਾਘ ਬਣੇਂਗਾ।”
Verse 26
अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन सम्मूढ केशवेण भविष्यति ॥ ३७.२६ ॥
ਪਰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਵਮਾਨਨਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਸੱਚ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿਮਰਨ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ਼ਵ ਵੱਲ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 27
इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ॥ ३७.२७ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿ ਗਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਸ਼ਾਪ।
Verse 28
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ॥ ३७.२८ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
Verse 29
षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कञ्चित्कालं नराधम ॥ ३७.२९ ॥
ਛੇਵੇਂ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੋਈ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇਗਾ, ਉਹ ਨਰਾਧਮ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤੇਰਾ ਭੋਜਨ ਬਣੇਗਾ।
Verse 30
यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेतिहि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ॥ ३७.३० ॥
ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ ਦਾ ਘਾਅ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਗਲੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਣ, ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣ’ ਸੁਣ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਮਿਲੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 31
परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ॥ ३७.३१ ॥
ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੱਤਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।
Verse 32
यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तावसौ वीतकिल्बिषः ॥ ३७.३२ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ‘ਨਮੋ ਹਰਿ’ ਆਖਦਾ ਆਖਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ॥ ३७.३३ ॥
ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫਿਰ ਸੱਚ—ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਦੇਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਕੂਟਸਥ, ਅਚਲ ਤੱਤ ਹੈ।
Verse 34
एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ॥ ३७.३४ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਪਾਪ-ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿਆਧ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ॥ ३७.३५ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਸਿੰਘ ਮੈਨੂੰ ਫੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੀ, ਵਰ ਮੰਗ।
Verse 36
व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ ३७.३६ ॥
ਵਿਆਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਵਰ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।
Verse 37
ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ॥ ३७.३७ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਤਪ ਦੇ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ (ਭਾਵ ਵਿੱਚ) ਅਨਘ ਸੀ।
Verse 38
इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च ॥ नष्टानि शुद्धदेहोऽसि साम्प्रतं नात्र संशयः ॥ ३७.३८ ॥
ਹੁਣ ਦੇਵਿਕਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰਾ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 39
इदानीं वरमेकं त्वं गृहीाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ॥ ३७.३९ ॥
ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇਕੋ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਜੇ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ।
Verse 40
व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ॥ ३७.४० ॥
ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੈ।
Verse 41
ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किञ्चित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्त्या युक्तः पुमानिति ॥ ३७.४१ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਵਰਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਰੇ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयामि सकटं न वदाम्यनृतं क्वचित् ॥ ३७.४२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਅਚਰਣ ਕਰ। ਮੈਂ ‘ਸਕਟ’ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।
Verse 43
एतत्ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । तत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ॥ ३७.४३ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਵਰਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੇਂ ਉਨਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ।
Verse 44
श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ॥ ३७.४४ ॥
ਸ੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜਾਣ ਕੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Inside Adhyaya 37
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī, seeking practical and universally applicable guidance for men and women devotees, asks Varāha how worship should be performed and what truly leads to divine attainment beyond wealth, status, or mechanical recitation.
- Central event
Varāha teaches that he is bhāva-sādhya (attained through inner disposition) and organizes vrata-dharma into a threefold discipline—mānasa (ethical intentions/virtues), kāyika (bodily observances like regulated eating and fasting), and vācika (speech-restraint, study, praise, and avoidance of slander).
- Climax resolution
To demonstrate efficacy beyond social identity, Varāha narrates the Aruṇi–vyādha episode: a violent hunter’s karmic trajectory is redirected through contact with a disciplined brāhmaṇa and the decisive utterance/hearing of “namo Nārāyaṇāya,” underscoring nāma-śravaṇa/kīrtana as salvific when joined to reverence and restraint.
- Closing phalashruti
No explicit, formulaic phalaśruti is stated in the provided summary; the chapter closes didactically by reaffirming the fruits of bhāva, self-restraint, speech-ethics, and brāhmaṇa-reverence as supports of moral order and Pṛthivī’s stability.
Geographical context
A forest (araṇya); the bank (taṭa) of the Devikā river (Devikāyāḥ taṭa); a great river (mahānadī) used for bathing/ablution (snāna/abhiṣeka).
Tirtha focus
- Primary TirthaDevikā riverbank (Devikāyāḥ taṭa) / mahānadī snāna-sthāna (great river bathing place)
- Pilgrimage MeritImplied rather than enumerated: riverbank snāna/abhiṣeka functions as a purificatory interface, but the chapter’s primary ‘merit’ emphasis is ethical—ahiṃsā, truthful speech, and nārāyaṇa-nāma-śravaṇa/kīrtana—presented as more decisive than location or social rank.
Ritual instructions
- Primary RitualVrata-traya (threefold discipline): mānasa–kāyika–vācika observance oriented to Nārāyaṇa-bhakti and nāma-śravaṇa/kīrtana
- BenefitPurification of pāpa, stabilization of conduct, and redirection of karmic outcomes; the narrative asserts that nārāyaṇa-nāma (heard/uttered) can catalyze redemption even for grievous wrongdoers when accompanied by ethical restraint and reverence.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Instructional and corrective (dharma-upadeśa), moving from practical guidance to exemplum-based persuasion
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil didactic devotion) with a secondary current of Karuṇā (compassion for the fallen) and Adbhuta (wonder at nāma’s power)
- Emotional ProgressionInquiry and concern (Pṛthivī) → principled clarification (bhāva over wealth) → structured discipline (threefold vrata) → moral shock and hope (hunter exemplum) → reassurance and resolve (nāma-śravaṇa and restraint as universally accessible).
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityModerate/uncertain: ‘Devikā’ and ‘mahānadī’ are referenced as sacred waterscapes but are not uniquely pinned to a single modern, universally agreed site in the provided chapter summary; treat as a thematic river-tīrtha unless your edition’s māhātmya section specifies coordinates.
- Best SeasonPost-monsoon to early spring (when riverbanks are accessible and bathing is safer), subject to local conditions
Frequently Asked Questions
The text frames divine attainment as bhāva-sādhya (dependent on inner disposition) and teaches a threefold regimen of discipline: mānasa virtues (non-violence, truthfulness, non-stealing, celibacy, and moral clarity), kāyika observances (regulated eating and fasting), and vācika restraints (silence, study, praise, and avoidance of slander). The embedded narrative reinforces that even those with severe wrongdoing can be redirected through contact with disciplined persons and through reverent speech centered on Nārāyaṇa’s name.
No explicit tithi, māsa, or ṛtu markers are provided. The observances are described as generalizable disciplines (e.g., ekabhakta, nakta, upavāsa) rather than calendrically fixed rites; the narrative uses non-specific time phrases (e.g., “kasyacit kālasya”) and a situational setting (river bathing/abhiṣeka) rather than a lunar schedule.
Through the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter links terrestrial well-being to ethical conduct: ahiṃsā and restraint reduce harm to living beings, while speech-ethics (paiśunya-nivṛtti) stabilizes social cohesion that the Earth is implicitly burdened by. The riverbank setting (Devikā taṭa, mahānadī snāna) foregrounds water as a ritual-ecological interface, suggesting that disciplined human behavior—especially non-violence and truthful speech—functions as a moral ecology supporting Pṛthivī’s order.
Aruṇi is identified as a brahmaputra (a ‘son of Brahmā’) in a prior kalpa, functioning as the exemplary sage. A former king named Dīrghabāhu is referenced as a previous birth connected to the curse-and-release sequence, alongside unnamed brāhmaṇas described as vedapāraga (learned in the Vedas). The narrative also includes archetypal social roles—brāhmaṇa, vyādha (hunter), and a royal figure—rather than a detailed dynastic genealogy.
Ask anything about Adhyaya 37 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.