Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation

Verse 1

महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਦਿਤਰੇਤਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜੇ ‘ਮਣਿਜਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਵੀ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

Verse 2

योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਸੁਪ੍ਰਭਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਤੂੰ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਸ਼ੋਭਨ!

Verse 3

शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਜੋ ਦਿੱਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਮਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 4

सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥

‘ਸੁਰਸ਼ਮੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ; ‘ਸ਼ਸ਼ਕਰਨ’ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ‘ਪਾਂਚਾਲ’ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣੇਗਾ।

Verse 5

सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥

ਅੰਗ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ’ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ‘ਸੁੰਦਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਅੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ‘ਸੁੰਦ’ ਅਤੇ ‘ਮੁਚੁਕੁੰਦ’ ਹੋਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ’ ਅਤੇ ‘ਤੁਰ’ ਵੀ।

Verse 6

सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥

‘ਸੁਮਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੋਮਦੱਤ’ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਵਰਣ’ ਬਣੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੁਸ਼ੀਲ’ ਅਤੇ ‘ਵਸੁਦਾਨ’ ‘ਸੁਖਦ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਪਤੀ’ ਬਣੇ।

Verse 7

शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥

ਸ਼ੰਭੂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਿਆ; ਸੁਕਾਂਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ—ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਨ੍ਰਿਪ ਸਨ।

Verse 8

सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪਤੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ (ਅਰਥਾਤ ਰਾਜ) ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 9

श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਆਖਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 10

ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਾਤ੍ਰੀ ਵੀ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 11

वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥

ਉਹ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਭੂ-ਸਮਾਨ, ਤਪ ਲਈ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।

Verse 12

राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਮੂਰਤਿ-ਸਰੂਪ ਦੇਵ, ਗੋਪੇਂਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਜ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਦੱਖ, ਧਰਤੀ-ਧਾਰਕ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 13

भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥

ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ—ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ—ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਗੋਪਤੀ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 14

व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਟੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਯੁੱਧ-ਰਤ ਮਹਾਤਮਾ—ਜਨਾਰਦਨ, ਗੋਪਤੀ, ਉਗ੍ਰਬਾਹੂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 15

त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥

ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼, ਸਭ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਹੇ ਗੋਪੇਂਦ੍ਰ, ਹੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਭਵ-ਭੈ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਮੈਨੂੰ—ਹੇ ਤਿੱਖੇ ਚੱਕਰ-ਧਾਰੀ—ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 16

परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥

ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਹੈਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਤੀਬਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਹੇ ਗੋਪੇਂਦ੍ਰ—ਭਵ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ।

Verse 17

संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥

ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਧਾਮੀ ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 18

अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥

ਹੇ ਗੋਪੇਂਦ੍ਰ! ਜੋ ਧੀਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ—ਗੋਤ੍ਰ ਰਹਿਤ, ਅਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ-ਗੰਧ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਤੀਤ, ਅਜ ਅਤੇ ਵਰੇਣ੍ਯ—ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 19

शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥

ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਪਰਮ ਵਰੇਣ੍ਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਅਤੀਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਵਿਮੂਰਤ ਹੈ; ਕਰਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ-ਭਾਵ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਹਨ।

Verse 20

त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥

ਮੈਂ ਅਨੰਤ-ਮੂਰਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਪ ਲਿਆ; ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਖ਼ਿਤੀਸ਼ ਨੂੰ; ਸ਼ੰਭੂ, ਵਿਭੂ, ਭੂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ ਨੂੰ।

Verse 21

त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਮੁਕਤੀ-ਕਾਮੀ ਮੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਉਸ ਪਦ ਤੱਕ ਲੈ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਯੋਗੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

Verse 22

जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥

ਜੈ ਹੋ ਗੋਵਿੰਦ, ਹੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ; ਜੈ ਹੋ ਵਿਸ਼ਨੂ; ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਜੈ। ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੀ ਜੈ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਦੀ ਜੈ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ, ਤੇਰੀ ਜੈ ਹੋਵੇ।

Verse 23

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।