Adhyaya 34: Account of the Origin of the Ancestors (Pitṛs) and the Regulations for Śrāddha Offerings

Verse 1

महातपा उवाच । पितॄणां सम्भवं राजन् कथ्यमानं निबोध मे । पूर्वं प्रजापतिब्रह्मा सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ ३४.१ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਰਤਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈ। ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 2

एकाग्रमनसा सर्वास्तन्मात्रा मनसा बहिः । कृत्वा परमकं ब्रह्म ध्यायन् सर्गेप्सुरुच्छकैः ॥ ३४.२ ॥

ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 3

तस्यात्मनि तदा योगं गतस्य परमेष्ठिनः । तन्मात्रा निर्ययुर्देहाद् धूमवर्णाकृतित्विषः ॥ ३४.३ ॥

ਤਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ।

Verse 4

पिबाम इति भाषन्तः सुरान् सोम इति स्म ह । ऊर्ध्वं जिगमिषन्तो वै वियत्संस्थास्तपस्विनः ॥ ३४.४ ॥

“ਆਓ ਪੀਈਏ” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਰਾ ਨੂੰ ਹੀ “ਸੋਮ” ਆਖਿਆ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ।

Verse 5

तान्दृष्ट्वा सहसा ब्रह्मा तिर्यक्संस्थान उन्मुखान् । भवन्तः पितरः सन्तु सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ ३४.५ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਤਿਰਛੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕੀਤੇ ਸਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਬਣੋ।”

Verse 6

ऊर्ध्ववक्त्रास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिताः । वृद्धिश्राद्धेषु सततं पूज्या श्रुतिविधानतः ॥ ३४.६ ॥

ਉੱਥੇ ਜੋ ‘ਉੱਪਰ-ਮੁਖ’ ਹਨ ਉਹ ‘ਨਾਂਦੀਮੁਖ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਿੱਧੀ-ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 7

अग्निं पुरस्कृतो यैस्तु ते द्विजा अग्निहोत्रिणः । नित्यैर्नैमित्तिकैः काम्यैः पार्वणैस्तर्पयन्तु तान् ॥ ३४.७ ॥

ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਕਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਰਵਣ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ।

Verse 8

बहिःप्रवरणा ये च क्षत्रियास्तर्पयन्तु तान् । आज्यं पिबन्ति ये चात्र तानर्चयन्तु विषः सदा ॥ ३४.८ ॥

ਅਤੇ ਜੋ ਖੱਤਰੀ ‘ਬਹਿਃ-ਪ੍ਰਵਰਣ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਆਜ੍ਯ (ਘਿਉ) ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ ਸਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਣ।

Verse 9

ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञाताः शूद्राः स्वपितॄणामतः । तानेवार्चयतां सम्यग्विधिमन्त्रबहिष्कृताः ॥ ३४.९ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ।

Verse 10

anAhitAgnayo ye cha brahmakShatravisho narAH | svakAlinaste.archayantu lokAgnipurataH sadA || 34.10 ||

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਅਨਾਹਿਤਾਗਨੀ (ਅੱਗ ਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਦਾ ਲੋਕ-ਅਗਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ) ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ।

Verse 11

इत्येवं पूजिता यूयमिष्टान् कामान् प्रयच्छत । आयुः कीर्तिं धनं पुत्रान् विद्यामभिजनं स्मृतिम् ॥ ३४.११ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਆਯੁ, ਕੀਰਤੀ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦਿਆ, ਉੱਚ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ।

Verse 12

इत्युक्त्वा तु तदा ब्रह्मा तेषां पन्थानमाकरॊत् । दक्षिणायनसंज्ञं तु पितॄणां च पितामहः ॥ ३४.१२ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਬਣਾਇਆ—ਜੋ ‘ਦਕਸ਼ਿਣਾਯਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ।

Verse 13

तूष्णीं ससर्ज भूतानि तमूचुः पितरस्ततः । वृत्तिं नो देहि भगवन् यया विन्दामहे सुखम् ॥ ३४.१३ ॥

ਉਸ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਾਨੂੰ ਐਸੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਜੀਵਿਕਾ/ਉਪਾਅ) ਦਿਓ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ।”

Verse 14

ब्रह्मा उवाच । अमावास्यादिनं वोऽस्तु तस्यां कुशतिलोदकैः । तर्पिता मानुषैस्तृप्तिं परां गच्छथ नान्यथा ॥ ३४.१४ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਯਤ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 15

तिलाः देयास्तथैतस्यामुपोष्य पितृभक्तितः । परं तस्य सन्तुष्टा वरं यच्छत मा चिरम् ॥ ३४.१५ ॥

ਉਸੇ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਦਿਨ ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਪਿਤਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।