Adhyaya 29: The Birth and Marriages of the Direction-Goddesses and the Daśamī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । शृणु राजन्नवहितः प्रजापाल कथामिमाम् । यदा दिशः समुत्पन्नाः श्रोत्रेभ्यः पृथिवीपते ॥ २९.१ ॥

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ; ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ, ਜਦੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ)।

Verse 2

ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिमादिसर्गे समुत्थिते । चिन्ताभून्महती को मे प्रजाः सृष्टा धरिष्यति ॥ २९.२ ॥

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠੀ—“ਮੇਰੇ ਰਚੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਧਾਰੇਗਾ ਤੇ ਪਾਲੇਗਾ?”

Verse 3

एवं चिन्तयतस्तस्य अवकाशं प्रजास्विह । प्रादुर्बभूवुः श्रोत्रेभ्यः दश कन्या महाप्रभाः ॥ २९.३ ॥

ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਕੁਆਰੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 4

पूर्वा च दक्षिणा चैव प्रतीची चोत्तरा तथा । ऊर्ध्वाधरा च षण्मुख्याः कन्या ह्यासंस्तदा नृप ॥ २९.४ ॥

ਪੂਰਵਾ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ; ਅਤੇ ਊਰਧਵਾ ਤੇ ਅਧਰਾ—ਇਹ ਛੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 5

अन्याश्चतस्त्रस्तेषां तु कन्याः परमशोभनाः । रूपस्विन्यो महाभागा गाम्भीर्येण समन्विताः ॥ २९.५ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਚਾਰ ਕੁਆਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸਨ—ਦੀਪਤ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਹਾਂਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 6

ता ऊचुः प्रणयाद्देवं प्रजापतिमकल्मषम् । अवकाशं तु नो देहि देवदेव प्रजापते ॥ २९.६ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ! ਸਾਨੂੰ ਅਵਕਾਸ (ਥਾਂ/ਮੌਕਾ) ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”

Verse 7

यत्र तिष्ठामहे सर्वा भर्तृभिः सहिताः सुखम् । पतयश्च महाभागा देहि नोऽव्यक्तसम्भव ॥ २९.७ ॥

ਸਾਨੂੰ ਐਸਾ ਥਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸ ਸਕੀਏ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਹਾਂਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਆਮੀ ਵੀ (ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ)। ਹੇ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਸੰਭਵ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦਿਓ।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । ब्रह्माण्डमेतत् सुश्रॊण्यः शतकोटिप्रविस्तरम् । तस्यान्ते स्वेच्छया भद्रा उष्यतां मा विलम्बत ॥ २९.८ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ! ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸੋ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।”

Verse 9

भर्तॄंश्च वः प्रयच्छामि सृष्ट्वा रूपस्विनोऽनघाः । यथेष्टं गम्यतां देशो यस्या यो रोचतेऽधुना ॥ २९.९ ॥

“ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤੀ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨਘ (ਨਿਰਦੋਸ਼) ਰਚ ਕੇ। ਹੁਣ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 10

एवमुक्ताश्च ताः सर्वा यथेष्टं प्रययुस्तदा । ब्रह्मापि ससृजे तूर्णं लोकपालान् महाबलान् ॥ २९.१० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਹਾਬਲੀ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 11

सृष्ट्वा तु लोकपालांस्तु ताः कन्याः पुनराह्वयत् । विवाहं कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २९.११ ॥

ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੁਲਾਇਆ। ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ।

Verse 12

एकामिन्द्राय स प्रादादग्नयेऽन्यां यमाय च । निरृताय च देवाय वरुणाय महात्मने ॥ २९.१२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ (ਕਨਿਆ) ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਦੂਜੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ (ਇੱਕ) ਯਮ ਨੂੰ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 13

वायवे धनदेशाय ईशानाय च सुव्रत । ऊर्ध्वां स्वयमधिष्ठाय शेषायाधो व्यवस्थिताम् ॥ २९.१३ ॥

ਵਾਯੂ ਨੂੰ, ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ (ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ)। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਉਹ ਆਪ ਉੱਪਰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਲਈ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 14

एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा तिथिं प्रादाद्दिशां पुनः । दशमीं भर्तृनाम्नास्तु दध्यन्नं भोजनं प्रभुः ॥ २९.१४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿਥੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ‘ਭਰਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦਧ੍ਯੰਨ (ਦਹੀਂ-ਚੌਲ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਠਹਿਰਾਇਆ।

Verse 15

ततः प्रभृति ता देव्यः सेन्द्राद्याः परिकीर्तिताः । दशमी च तिथिस्तासामतीव दयिताभवत् ॥ २९.१५ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮੀ ਤਿਥੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਈ।

Verse 16

तस्यां दध्याशनो यस्तु सुव्रती भवते नरः । तस्य पापक्शयं तास्तु कुर्वन्त्यहरहर्नृप ॥ २९.१६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਹੀਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ (ਦੇਵੀਆਂ/ਵਿਧੀਆਂ) ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 17

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः । स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः ॥ २९.१७ ॥

ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।